‘Sancties treffen Rusland keihard’

Economische druk op Rusland is het beste antwoord van Europa op de Russische politiek in Oost-Oekraïne, zegt de vooraanstaande Russische econoom Sergei Goerijev. „De sancties werken uitstekend.”

Sergei Goerijev begrijpt niet waarom sommige Europese burgers en politici de sancties tegen Rusland zinloos vinden. De Russische econoom, oud-rector van de Nieuwe Economische School in Moskou, werd in 2013 door de machthebbers politiek zo onder druk gezet, dat hij uitweek naar Frankrijk.

Zoals zo veel politieke opponenten van de Russische president Poetin steunt hij het Europese en Amerikaanse sanctiebeleid, dat werd ingesteld nadat Rusland vorig jaar de Krim annexeerde. „Omdat het Westen niet militair wilde ingrijpen, was er geen ander antwoord dan sancties”, zegt Goerijev, nu hoogleraar aan politieke wetenschappen in Parijs.

„De sancties werken uitstekend. In combinatie met lage olieprijzen en de gigantische corruptie in Rusland, die investeerders al langer op de vlucht jaagt, hebben ze veel effect. Deze drie factoren versterken elkaar. De Russische economie wordt keihard geraakt.”

Goerijev is even in Wenen als gastspreker op een congres van het WIIW, een Weens instituut voor internationaal economisch onderzoek voor Oost-Europa, de Balkan en voormalige Sovjetlanden. Hij zegt dat de Russische machthebbers hem nu „min of meer met rust laten. En leven als professor in Parijs, wie wil dat niet?” Wat ‘min of meer’ betekent, dat hij daar niet nader op in wil gaan.

De sancties moeten een gedragwijziging bij Poetin bewerkstelligen door economische schade aan te richten. Dat doel is toch niet bereikt?

„In mijn ogen wel. Eén jaar geleden had Poetin het in speeches nog over Nieuw Rusland, Novorossiya, en over zes Oekraïense regio’s die Russisch zouden zijn. Dat zegt hij niet meer. Poetin leek die zes regio’s bij Rusland te willen voegen. Toen kwamen de sancties. Dat heeft zijn gedrag veranderd. Anders dan op de Krim heeft hij de haastig georganiseerde referenda in Donetsk en Lugansk niet aangegrepen om de twee regio’s te annexeren. Ik ben ervan overtuigd dat hij zonder sancties alle zes regio’s nu had geannexeerd en niet in Minsk was komen onderhandelen.’’

Hij schendt de Minsk-akkoorden doorlopend?

„Ja, en dat zal zeker doorgaan. Hij blijft pretenderen en provoceren.”

Hoe hard treffen de sancties Rusland?

„Hard. Ze versterken een economische neergang die allang aan de gang was. Vanwege de corruptie en het gebrek aan rechtszekerheid ontvluchtten investeerders het land al een paar jaar. De sancties versnellen die uittocht. De kapitaalvlucht in 2014 was immens: 12 procent van het bbp, wat neerkomt op meer dan 400 miljard dollar (372 miljard euro). Poetin wilde dit compenseren door deals met China te sluiten. Dat was een misrekening. Ook Chinese investeerders hebben hun bekomst van de corruptie, die erger is geworden sinds Poetin in 2012 opnieuw president werd. Chinese banken en bedrijven respecteren de sancties bovendien, omdat de Amerikanen hen anders hard straffen. Kijk naar de astronomisch hoge boete die de Franse bank BNP Paribas in 2014 kreeg wegens indirect schenden van sancties tegen Iran: 8,9 miljard dollar. Daar is de hele wereld van geschrokken, ook de Chinezen. Alle internationale banken hebben een bankvergunning op Wall Street nodig. Anders kunnen ze niet in dollars handelen, en zonder dollars kun je geen internationale bank zijn. Die vergunning gaan ze niet riskeren. Verder wil Beijing de relaties met Washington, anders dan Poetin dacht, niet in de waagschaal stellen.”

Rusland heeft toch gasovereenkomsten gesloten met China?

„Ja, maar er is nog geen contract uit voortgevloeid. Poetin krijgt in de gaten dat hij deels op het verkeerde paard heeft gewed. Eind 2014 voorzag de Russische begroting voor 2015 nog 2 procent groei en een begrotingstekort van 0,5 procent. Eind december wijzigde hij dat in een krimp van 4 procent en een tekort van 3,5 procent. Ofwel, hij heeft de sancties ingecalculeerd.”

Worden ze verlengd?

„Moeilijk te zeggen. Poetin probeert invloed te kopen bij diverse Europese politieke partijen. Hij heeft een aantal EU-landen nodig om nieuwe sancties te blokkeren als de oude later dit jaar verlopen. Ik noem geen landen, maar volgens mij was hij een eind gekomen. Toen ineens verklaarde hij in maart, in een video die heel Rusland doorging, voor het eerst dat hij persoonlijk de annexatie van de Krim had georganiseerd, met Russische soldaten. Tot dan toe had hij altijd gezegd dat burgers op de Krim hem spontaan hadden uitgenodigd en dat hij niets had gepland. Dit zal het voor Europese landen moeilijker maken sancties op te heffen.”

Waarom heeft hij de verspreiding van die video toegelaten?

„Omdat die voor binnenlandse consumptie bedoeld was. Hij wil overkomen als de sterke leider die alles onder controle heeft.”

Kortom, Poetin zal zich niet uit Oekraïne terugtrekken?

„Nee. Want dan concluderen Russische burgers dat hij incompetent is en juist niets onder controle heeft.’’

Waarom is Poetin, ondanks de economische malaise, zo populair?

„Omdat hij alle informatievoorziening compleet controleert. Dat is de moderne dictatuur. Massavervolging is niet meer nodig. Propaganda voor de massa en censuur voor de elite, dat is alles. Je ziet hetzelfde in Venezuela, Turkije en Hongarije. Russische tv en internet zijn door de overheid gecontroleerd. U kent die grap van Napoleon die Brezjnjev in de hemel tegenkomt en zegt: ‘Als ik de Pravda had gehad, had niemand ooit hoeven weten dat ik verslagen ben bij Waterloo’. Een op de vier Russen gelooft dat hun land de beste economische resultaten van de hele wereld heeft. Voor het Westen ligt hier een enorme taak.”

Moet Europa investeren in contrapropaganda, zoals voorzitter Donald Tusk van de Europese Unie op de laatste Europese top voorstelde?

„Misschien geen propaganda. Wel een betrouwbaar Russisch-talig kanaal over Rusland dat niet de leugens van het regime in Moskou verspreidt. Ook veel Russen die in Europa wonen, hebben daar wat aan. In Riga, Londen of Wenen kijken alle Russen naar gemanipuleerde kanalen. Er is niets anders in hun taal. De echte oorlog is niet om Donetsk, maar om informatie.”

U zat jaren dicht op het Kremlin. Wanneer ging het fout? Was Europa naïef over een handelsakkoord met Oekraine?

„Misschien, maar Poetin maakte lang geen bezwaar. Niemand hoorde hem hierover tot 2013. In november 2013 dwong hij [toenmalig Oekraïens president] Janoekowitsj om niet te tekenen. Het moment waarop ik het mis zag gaan, was nog later: begin 2014, toen Janoekowitsj plotseling Kiev ontvluchtte. Poetin had dat niet verwacht. Dat was het keerpunt. De Russische economie ging bergafwaarts. Poetin perkte burgerlijke vrijheden al jaren in, maar hield burgers rustig door ze economische groei en welvaart te geven. Door de corruptie en de uittocht van investeerders kon hij dat niet meer garanderen. Poetin had zijn sociale contract met de Russen verbroken en zocht iets om zijn macht opnieuw te legitimeren. Toen nam Janoekowitsj de benen. Poetin greep de kans en pakte de Krim.”

Wat is de beste strategie voor de Europese Unie?

„Zorgen dat Oekraïne radicaal hervormt. Dat het een economisch succesverhaal wordt en dan eindelijk de overgang naar het democratische Westen kan maken. Dat is sinds 1990 niet gelukt omdat er te weinig is geïnvesteerd. Er is een Marshallplan nodig voor Oekraïne. En politiek perspectief, zoals EU-lidmaatschap.”

Als we eurolandje Griekenland niet kunnen laten hervormen, waarom zou het in het enorme Oekraïne dan wel lukken?

„Simpel: met Griekenland lukt het niet, omdát het overal lid van is. Ook Frankrijk of Italië kun je niet uit de EU of eurozone gooien. Je hebt weinig mogelijkheden om hervormingen af te dwingen. Maar Oekraïne zal ver gaan, als je het een EU-lidmaatschap-onder-strenge-voorwaarden voor de neus houdt.”

Over Griekenland gesproken: biedt een Grieks vertrek uit de eurozone kansen voor Rusland?

„Natuurlijk. Poetin zit krap bij kas en kan niet zomaar Griekse pensioenen betalen, terwijl hij de Russische verlaagt. Maar als Athene belooft nieuwe EU-sancties te vetoën, kan een financiële injectie in Griekenland voor Poetin een investering zijn met hoog financieel rendement. Dat is precies wat hij zoekt.”