De Schotten kunnen Labour maken, maar vooral breken

Jarenlang kon Labour rekenen op tweederde van de 59 Schotse Lagerhuiszetels. Voor de Schotten heeft de partij nu afgedaan. De nationalisten willen Labour wel steunen, maar tegen een prijs.

'Wie Labour stemt, moet weten dat hun leider Miliband in de zak van de Schotse nationalisten zit, waarschuwen de Cnservatieven in Engeland. Foto Reuters Foto Darren Staples/Reuters

Het is niet moeilijk in en rondom Glasgow kiezers te vinden die zeggen dat Labour in hun bloed zit. Hun ouders en grootouders stemden erop. Vaak volgt dan een ‘maar’. „Vroeger kwam Labour op voor de gewone man. Nu zijn ze Conservatieven met een ander masker op”, zegt schilder Michael Sutherland (44). „Van de Schotse nationalisten weet je zeker dat ze het beste met Schotland voor hebben.” Angela Devaney (47), die in de telecommunicatie werkt, zegt: „Onafhankelijkheid is voor mij geen echt issue meer. Maar Londen bepaalt te veel van wat wij doen en krijgen. Ik zie [Labour-leider] Ed Miliband daar geen verandering in brengen, wel?”

Het Labourprobleem in een notendop: desillusie in de partij en twijfel over haar beleid jaagt de kiezers in de armen van de eveneens sociaal-democratische Scottish National Party (SNP). En zo wordt de kans kleiner dat Labour op 7 mei een meerderheid krijgt. De 41 bijna gegarandeerde Schotse zetels die Labour jarenlang had, zijn in Engeland moeilijk terug te verdienen.

Onafhankelijkheid

Tijdens het onafhankelijksreferendum in september voerde Labour campagne vóór het behoud van het Verenigd Koninkrijk. Maar een groot deel van de achterban stemde voor een onafhankelijk Schotland. Labour won, met Conservatieven en Liberaal-Democraten, het referendum. Maar wat er daarna gebeurde, verraste vriend en vijand. Neal Stewart, SNP-activist uit Glasgow, legt het zo uit: „De ochtend na het referendum huilden we. Een dag later hadden we er 14.000 leden bij.”

De SNP kan over vijf weken op dertig, veertig of volgens sommige peilingen zelfs 51 van de 59 Lagerhuiszetels in Schotland rekenen (nu heeft ze er zes). De verliezer van het referendum kan straks beslissen wie premier wordt. Die stem wordt – als geen van beide partijen een meerderheid wint, en daar lijkt het nu op – doorslaggevend. En: „Als jij de doorslag geeft, heb jij de macht”, zei oud-premier en oud-partijleider Alex Salmond.

„Twee jaar lang heeft de SNP haar boodschap over meer macht voor Schotland uitgedragen, en ontbrak er een specifiek Labour-verhaal”, zegt commentator Gerry Hassan, auteur van boeken over de SNP én Labour. De problemen begonnen al veel eerder, meent hij. „Sinds het verlies van de industrie in de jaren zeventig heeft Labour zijn achterban nooit hoeven op te zwepen.” Want een stem voor de SNP gold in het tweepartijenstelsel als verspilde stem.

Dat Labour zijn mandaat „overschatte” werd volgens Hassan zichtbaar in 1997 toen een Schots parlement werd opgericht, en het Labour-aandeel kleiner werd. „Schotland heeft al zestien jaar een parlement, maar Labour is in zijn ideeën nauwelijks veranderd. De kiezer wel.” Hij wijst erop dat een aantal belangrijke veranderingen in Schotland, waarmee de regering zich nu afzet tegen de Britse, werden ingebracht door de LibDems. „Labour was de grootste coalitiepartner. Gratis ouderenzorg en gratis hoger onderwijs komen uit de koker van de LibDems”, vertelt Hassan.

En er waren interne problemen. De ‘gouden’ generatie Schotse Labour-politici uit de jaren tachtig en negentig (premier Gordon Brown, minister van Financiën Alistair Darling en minster van Buitenlandse Zaken Robin Cook) werd niet opgevolgd. Talenten in het Schotse parlement werden slachtoffer van partijgekonkel. En de huidige partijleider, Ed Miliband, al weinig populair in Engeland, is zo mogelijk nog impopulairder in Schotland. Dat hij in zijn eerste interview niet wist hoe de partijleider van de Schotse afdeling heet, wordt hem nagedragen. En helemáál dat Labour in de referendumcampagne samenwerkte met de gehate Conservatieven.

In vergelijking met elders in het Verenigd Koninkrijk zijn gesprekken over politiek door die campagne nu opvallend diepgaand. „We weten nu veel meer over het politieke systeem, en hoe je het kunt beïnvloeden", zegt Tony Sweeten, een 47-jarige toneeltechnicus. „We beseffen dat een stem zin heeft.”

„Het speciale van toen, dat er overal debatten waren, zelfs op straat, is er niet meer. Maar nog altijd heeft men een duidelijke mening”, beaamt Julie O’Leary, een 28-jarige dramaturg. Ze zeggen beiden te twijfelen op wie ze stemmen. Sweeten: „Mijn vader vermoordt me als hij me dit hoort zeggen, maar de grote gevestigde partijen zijn samengesmolten tot één. Er is geen verschil in beleid.” O’Leary: „Je kunt niet meer op hun beloftes vertrouwen.” De SNP profiteert van dergelijke gevoelens.

Labour probeert de kiezer er nu van te overtuigen dat een stem op de SNP indirect een stem op de Conservatieven is; het verkleint Labours kans op regeren. „Een traditionele boodschap die aanzienlijk minder aantrekkingskracht heeft dan vroeger”, meent commentator Gerry Hassan.

Gedoogsteun destabiliseert het land

Omgekeerd proberen de Conservatieven Labour-stemmers in Engeland ervan te overtuigen dat hun partij straks door de SNP zal worden beïnvloed, een partij die een half jaar geleden het koninkrijk nog wilde opbreken. Een coalitie tussen beide, of zelfs gedoogsteun, zal het land destabiliseren, waarschuwen de Tories.

SNP-leider Nicola Sturgeon maakt er geen geheim van dat zij „om een Tory-regering te voorkomen” Labour zal steunen. Op het partijcongres beloofde ze vervolgens ook Labour „te dwingen” tot bepaald beleid en die partij „ruggengraat” te geven.

De grote vraag is of Labour-leider Miliband dat ook wil. Hij sluit een coalitie uit, maar aarzelt over gedoogsteun of deelsteun per onderwerp. Probleem voor beide partijen is dat ze in 2016 opnieuw tegenover elkaar staan tijdens verkiezingen, maar dan die voor het Schotse parlement. Het zal voor beide lastig zijn op elkaars zwakheden te wijzen, als ze landelijk samenwerken.

„Ed Miliband is zwak, en Labour heeft zijn doel verloren. Maar Alex Salmond is kwaadaardig”, zegt Stewart Laidlaw (69). In Newton Mearns, ten zuiden van Glasgow zijn er meer die in geen van beiden heil zien. Fier wappert de Britse vlag boven de bowling green van het stadje: hier wonen verstokte Conservatieven. Maar het kiesdistrict is groter, en in handen van de Schotse Labour-leider Jim Murphy. En mocht het „écht kantje boord” worden, dan „misschien” stemt Laidlaw Labour. Alles om de Schotse nationalisten uit het Lagerhuis te houden.