Als de Scaneagle straks maar niet op Almere Muziekwijk crasht

Een nieuw type drone stortte bij een oefening in de oceaan. Hoe veilig is het als ze straks boven woonwijken surveilleren?

Defensiepersoneel loopt met een Scaneagle op de schouder tijdens de presentatie van de drone op vliegbasis Deelen in Arnhem, in 2013. LEX VAN LIESHOUT/ANP

Om zes uur ’s ochtends schiet de Scaneagle sissend van de lanceerinstallatie op het militaire transportschip Johan de Witt. Het is eind september 2013. In de klamme lucht boven de Indische Oceaan neemt de drone deel aan een ‘search and rescue-oefening’. De Nederlandse marine is er vanwege anti-piraterijmissie Atalanta, waarbij met de Scaneagle naar Somalische piraten wordt gespeurd.

Na ruim een uur vliegen ontstaan de eerste problemen. Het onbemande vliegtuig (anderhalve meter lang en een spanwijdte van ruim drie meter) verliest plotseling snelheid en hoogte. Even later vliegt het weer normaal.

Veertig minuten later zijn de problemen een stuk groter. Op de Johan de Witt krijgt de piloot van de drone de melding dat de Scaneagle in een spin is geraakt. Het toestel zeilt met grote snelheid naar benedent. Als vervolgens ook de kerosinemotor uitvalt, kan er niet meer worden bijgestuurd en is het toestel in één klap verloren. „Het AV (air vehicle) crashte binnen tien seconden vanaf een hoogte van 1500 voet in het water”, valt te lezen in het vorige maand afgeronde onderzoeksrapport, dat deze krant heeft ontvangen na een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur.

Het Openbaar Ministerie heeft grote plannen met de drone in Nederland. Daarom is het ongeluk extra vervelend voor defensie. Dat laat burgers graag zijn toegevoegde waarde zien. Zo werd de voorbije jaren regelmatig op inbrekers gejaagd met een kleinere drone, de Raven. Maar de beelden van die drone laten te wensen over en na een serie ongelukken werd er een vliegstop afgekondigd.

Een nacht patrouilleren moet kunnen

De Scaneagle biedt veel meer mogelijkheden. De dag- en nachtcamera’s zijn geavanceerder en de vluchtduur is zo’n twintig uur (bij de Raven 60 minuten). Een dag of nacht patrouilleren boven een woonwijk zou geen probleem moeten zijn.

Maar is de Scaneagle ook veiliger dan de Raven? De crashes met de lichte Ravens leverden weinig schade op. Die drone weegt maar twee kilo en vliegt op een elektromotor. Een Scaneagle weegt 22 kilo, waarvan de helft bij de lancering uit kerosine bestaat. Een crash zou een akelige brand kunnen veroorzaken.

Het ongeval boven de Indische Oceaan was dan ook een belangrijke waarschuwing. Defensie stelde een grondig onderzoek in. Bij andere NAVO-landen werd gevraagd of zich identieke crashes hadden voorgedaan. En ja, in de maand na de crash bleken twee andere Scaneagles neergestort, eveneens bij hoge luchtvochtigheid.

Drones hebben sowieso de reputatie vaker te crashen dan bemande vliegtuigen. Betrouwbare cijfers over militaire drones zijn lastig te vinden, omdat de meeste landen weinig openheid bieden. Onderzoek door de Amerikaanse krant Washington Post wees vorig jaar uit dat sinds 2001 meer dan 400 grote Amerikaanse militaire drones wereldwijd zijn neergestort. Het ging onder andere om de MQ-9 Reaper (spanwijdte 20 meter), waarvan Nederland er waarschijnlijk vier zal bestellen.

Het Nederlandse onderzoek naar de crash met de Scaneagle in de Indische Oceaan verliep moeizaam. Bij de berging voer een marinevaartuig over het toestel, wat mogelijk tot extra schade leidde. Vervolgens werd de drone niet geconserveerd, waardoor zout de Scaneagle aantastte en het toestel definitief niet meer te repareren was. Bovendien duurde het vier maanden voordat de Scaneagle in Nederland aankwam en nader onderzoek kon beginnen.

Uiteindelijk concludeerde een onderzoekscommissie dat corrosie op de snelheidssensor de meest waarschijnlijke oorzaak was van de crash. Daardoor kreeg de automatische piloot verkeerde snelheden door, wat tot een spin leidde en uiteindelijk tot motoruitval. Voor de inzet van Scaneagles boven Nederland was deze uitkomst gunstig, aangezien dezelfde luchtvochtigheid boven land niet voorkomt. Het ongeval zou bovendien een incident zijn, concludeerde de onderzoekscommissie. Wel erkende die commissie dat „een (groot) aantal veronderstellingen en aannames zijn gedaan”, waardoor het niet mogelijk was „om met volle zekerheid een ‘root cause’ aan te wijzen”.

Het onderzoek was niet goed

De Militaire Luchtvaart Autoriteit (MLA) moest het onderzoek vervolgens goedkeuren. Het maakte er gehakt van. „Op basis van achteraf geconstateerde feiten concentreert het onderzoek zich op de meest zichtbare feiten en ontstaat een doelredenatie om het voorval te verklaren”, schreef de MLA. Er zou sprake zijn van „tunnelvisie” van „onervaren onderzoekers”. Volgens de MLA bleven ook veel vragen onbeantwoord. Waarom de vlucht na het eerste incident niet was afgebroken, bijvoorbeeld. Het was dan ook te vroeg om de crash als incident te bestempelen, vond de MLA. Nader onderzoek was geboden.

Dat nadere onderzoek is er nooit gekomen. Tijdens een vergadering tussen de onderzoekscommissie en de MLA in oktober gingen alle bezwaren van tafel. Na een toelichting door de onderzoekscommissie werd het eindrapport op slechts enkele punten aangepast. Zo kwam er in te staan dat een betere kennis van de automatische piloot bij de bestuurder er wellicht toe zou hebben geleid dat de vlucht was afgebroken na het eerste incident.

En hoe nu verder?

Na het ongeluk, en de onduidelijkheid over de oorzaak daarvan, blijft de vraag of militaire drones veilig boven woonwijken kunnen vliegen. De politiehelikopters waarmee regelmatig op overvallers en inbrekers wordt gejaagd, beschikken over twee motoren. Zij kunnen bij een storing altijd nog op één motor een noodlanding maken. Ze lijken daarmee, naast het betere zicht van de bemanning en de directe besturing, veiliger dan de eenmotorige drones.

De MLA laat deze krant weten de Scaneagle-crash nu toch als incident te beschouwen, vanwege de „unieke combinatie van factoren” die het ongeluk mogelijk hebben veroorzaakt en de „genomen maatregelen om herhaling te voorkomen”.

Defensie zegt de Scaneagles momenteel ter ondersteuning van de politie aan te bieden. De kans dat ze daadwerkelijk worden ingezet, wordt groter als de militaire missie in Mali, waaraan ook Scaneagles deelnemen, eind dit jaar wordt beëindigd. En ze terugkomen naar Nederland.