Voortaan ga je niet meteen de cel in

Kantonrechters in Amsterdam roepen niemand meer op voor een gijzelingszitting. Opsluiten heeft geen zin als mensen geen boetes kunnen betalen.

Foto NILS VAN HOUTS/ANP

De oude vrouw in haar scootmobiel is zichtbaar gespannen. „De brommer is van mijn kleinzoon, die heeft hem op mijn naam gezet. Hij is aan de drugs.” De vrouw heeft een onbetaalde boete van 926 euro voor een overtreding met de brommer, ze staat nu voor de rechter in Rotterdam. „De brommer staat al twee jaar niet meer op mijn naam”, begint ze, maar de rechter kapt haar vriendelijk af. „We gaan nu niet meer praten over waarom u de boete heeft gekregen, dat is een gepasseerd station. Vandaag gaat het over de vraag of u gegijzeld moet worden”, zegt rechter Ruud van Leeuwen. „En ik ga u natuurlijk niet gijzelen, dat is niet handig, die scootmobiel past helemaal niet in de cel. Gaat u maar fijn naar huis.”

Dit is één van de twee gijzelingszittingen die in Rotterdam iedere week worden gehouden. Gijzeling is het dwangmiddel waarmee het OM mensen gevangen laat zetten, voor maximaal vijftien dagen, om hen te bewegen hun boetes te betalen. Verkeersboetes, of de boetes die het OM hun heeft opgelegd voor lichte vergrijpen. Alleen al in Rotterdam worden de meeste weken ongeveer vijfhonderd gijzelingsverzoeken behandeld.

Rechter Van Leeuwen zal in het uur dat deze zitting duurt nog twintig verzoeken behandelen. Hij wijst bijna de helft af, zoals dat van de oude man met een boete omdat hij geen identiteitsbewijs bij zich had. De man mompelt dat hij geen kant meer op kan. „Er ligt al beslag op mijn UWV-loon. Ik had gezegd dat ze de boete met het UWV moesten verrekenen.” „Dan heeft gijzelen ook geen zin”, concludeert rechter Van Leeuwen monter.

Vorig jaar heeft het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) in totaal 130.000 gijzelingsverzoeken ingediend bij de kantonrechters in Nederland. Maar de rechters hebben er genoeg van. De gijzeling is bedoeld voor mensen die hun boetes niet willen betalen, niet voor mensen die dat niet kunnen, zegt de Rotterdamse kantonrechter Wim Wetzels. „Het OM onderzoekt helemaal niet waarom mensen niet betalen. Uit de summiere dossiertjes die wij aangeleverd krijgen, blijkt daar niets van.” Wetzels houdt een blauw mapje met een paar A4’tjes omhoog. „Als mensen op zitting komen, kun je nog een beetje nagaan wat de problemen zijn”, zegt hij. „Er trekt hier wekelijks een hoop ellende voorbij. Mensen die in de schuldsanering zitten, die ziek zijn, mensen die uit hun huis dreigen te worden gezet.” Maar de meeste mensen komen niet op zitting: 90 procent reageert niet op de oproep, soms uit angst dat ze direct op de zitting worden gegijzeld. En dan wordt zo’n gijzelingsverzoek in beginsel toegewezen.

In Amsterdam gaat het anders. De kantonrechters daar roepen sinds twee weken geen mensen meer op voor de gijzeling, omdat ze alle gijzelingsverzoeken in de huidige vorm gaan afwijzen. Vorig jaar al besloot de Amsterdamse rechtbank gijzelingsverzoeken af te wijzen van mensen die niet op de zitting verschenen, zegt rechter Liedeweijde Voetelink. „Ik heb nog nooit een dossier gezien op grond waarvan je kan aannemen dat mensen boetes niet wíllen betalen.”

Die mensen hebben niets

Het besluit de meeste verzoeken af te wijzen, vloeide voort uit eigen onderzoek van de rechtbank, nadat het aantal gijzelingsverzoeken sterk gestegen was. Voetelink: „Toen we nader onderzoek deden, zagen we dat vaak al in aanloop naar de gijzelingen was gebleken dat die mensen niets hadden. Het OM had dan al geprobeerd de boete te verhalen op banktegoeden of te verrekenen met belastingtegoeden, en had al tevergeefs een deurwaarder langs gestuurd. Soms blijkt dat zelfs ook uit het dossier.” En toch vroeg het Openbaar Ministerie dan om een maatregel die diep ingrijpt in het leven van mensen.

De Amsterdamse rechtbank heeft het OM vorig jaar gewaarschuwd dat ze verzoeken zou gaan afwijzen. Dat leidde niet tot aanpassing van de gijzelingsverzoeken. En nu is de rechtbank er dus helemaal mee gestopt. Althans, met verzoeken in de huidige vorm. Meer onderbouwde verzoeken zal de rechtbank wel horen, en dan mogelijk anders beslissen.

De meeste rechters volgen het Amsterdamse voorbeeld, zegt de Raad voor de Rechtspraak. Naar schatting 95 procent van de gijzelingsverzoeken wordt afgewezen, blijkt uit een rondgang langs de rechtbanken, zegt de raad – exacte cijfers zijn er niet. Onlangs heeft een expertgroep van kantonrechters de rechters de aanbeveling gegeven de Amsterdamse lijn te volgen.

Het kan anders, denkt de Rotterdamse rechter Wetzels. Het OM kán nagaan of mensen tot betalen in staat zijn. Door inkomensgegevens aan te leveren op grond van belastingdata. Door na te gaan of iemand in de schuldsanering zit. Door te kijken of iemand al eerder is gegijzeld. Waarom dat niet gebeurt? „De grote aantallen. Ik denk dat dat veel werk is voor het CJIB”, zegt Wetzels. Daarnaast moet het CJIB meer bereid zijn tot betalingsregelingen. En wel onmiddellijk nadat de boete is opgelegd, zodat de boete niet drie keer over de kop gaat.

Het OM heeft niet stilgezeten. Al sinds vorig jaar probeert het CJIB met een team ‘schrijnende gevallen’ de mensen eruit te vissen die door de boetes in de problemen komen, en ze een betalingsregeling te bieden. Ook wordt gewerkt aan een wetswijziging die het aanbieden van betalingsregelingen in meer gevallen mogelijk maakt. Vooruitlopend daarop heeft het CJIB de criteria al verruimd. Maar op de site staat nog dat er geen betalingsregelingen worden getroffen voor verkeersboetes.

Ook is het OM bezig verzoeken anders in te kleden. Juist in Amsterdam liggen een paar van die verzoeken nieuwe stijl, die later deze maand worden behandeld. , Een woordvoerder van het ministerie van Justitie zegt: „We zijn ermee bezig, maar het kost tijd.”