Uit de schatkamer van de film

‘The Forbidden Room’ van filmtovenaar Guy Maddin is waanzinnig en wonderschoon: een lawine van beelden uit de verboden schatkamer van de film.

Beeld uit The Forbidden Room van Guy Maddin: een film vol verwijzingen naar menselijke koortsdromen, begeertes en frustraties.

Volgens de Sloveense popfilosoof Slavoj Zizek kun je het sinistere en in nachtzwarte sluier gevangen Bates Motel uit Alfred Hitchcocks Psycho goed gebruiken om de drie niveaus van de menselijke psyche, de freudiaanse theorie van id, ego en superego, te illustreren.

Voor de driedelige filmexegetische documentaireserie The Pervert’s Guide to Cinema (2006) heeft hij de kelder waar Norman Bates het gemummificeerde lijk van zijn moeder bewaart, in al z’n grimmigheid nagebouwd. Zittend in een draaistoel, achterover leunend als de geschifte psychiater van dienst, legt hij het nog even uit. De begane grond staat voor het ego, het bewuste deel van de persoonlijkheid. Hier gedraagt moordenaar Norman zich min of meer normaal. De eerste verdieping, waar Norman zijn eigen moeder personifieert, is het superego, of het geweten. En in de kelder vindt men het reservoir aan driften en lusten die het id constitueren.

Je zou je moeten afvragen wat Zizek van The Forbidden Room zal vinden, de elfde lange film van de Canadese filmtovenaar Guy Maddin. Het is een lawine van beelden die zo uit de verboden schatkamer van de filmgeschiedenis lijkt te komen buitelen en kopjeduikelen. Weird, waanzinnig en wonderschoon: een natte freudiaanse droom vol verwijzingen naar menselijke koortsdromen, begeertes en frustraties, waarin de badkamer in verbinding staat met een liftschacht, de afvoer uitkomt op de kachel van een duikboot, de waterplanten op de bodem van de zee ook hoog in de jungle groeien, alles seksueel en metafysisch tegelijkertijd is en we aan drie persoonlijkheidsdelen niet genoeg hebben om het allemaal te verklaren. Als dat de wegen van de menselijke geest moet voorstellen, dan is het een plattegrond vol kronkelpaden waarop alleen de logica van droom en associatie ordening aan kan brengen. Of de filmkunst, die permanente droomstaat.

Onderzeeërs

Maddin heeft er zijn specialiteit van gemaakt. Films en beelden die als onderzeeërs op- en onderduiken in het onderbewuste van de filmgeschiedenis. Ze zien eruit alsof ze uit de jaren twintig van de vorige eeuw stammen en heel lang in een schatkist op de zeebodem hebben gelegen. Ze doen denken aan andere films. Doen ons geloven dat het verloren gewaande films zijn. Maar ze zijn door Maddin en Forbidden Room-coregisseur Evan Johnson stuk voor stuk retrocool nagemaakt in de studio. Ze zijn parodie noch pastiche, want ze willen niet alleen maar imiteren of recreëren. Ze willen de filmkunst namaken omdat Maddin zoveel van film houdt dat hij aan één filmgeschiedenis niet genoeg heeft. Hij wil de ‘unheimische’ wereld van dubbelgangers en spiegelbeelden waar Freud de griezels van kreeg weer in een heimelijk oord veranderen.

Filmtovenaar Maddin is in Nederland geen onbekende. Het International Film Festival Rotterdam wijdde in 2003 een retrospectief aan zijn werk, dat sindsdien regelmatig opduikt in de filmtheaters. The Forbidden Room beleefde zijn Europese première afgelopen februari in het Forum van het Filmfestival Berlijn en is deze week tweemaal te zien op Imagine. Het is een staalkaart van al die fantastische en nog vreemdere films die het festival herbergt.

Wat is die verboden kamer waar de film zijn titel aan ontleent? En waar in de zizekiaanse bewustzijnsarchitectuur kunnen we hem vinden?

Verboden kamers

Bij verboden kamers denken we aan Blauwbaard, Doornroosje en Vrouw Holle: personages waarmee Freud en Zizek ook wel raad weten. Ze roepen verhalen op over gruwelijke geheimen, verborgen schatten en nieuwsgierigheid die bestraft moet worden. Niet geheel toevallig zijn dat ook precies te sleutelwoorden om Maddins werk te ontrafelen.

Met z’n 130 minuten is The Forbidden Room misschien een pietsie overdadig, maar je kunt je voorstellen dat het tweetal zich gewoon geen raad heeft geweten waar ze al hun ideeën en invallen moesten laten. We zien in diverse gastrollen en incarnaties onder anderen Udo Kier, Charlotte Rampling, Geraldine Chaplin, Mathieu Amalric, en Maria de Medeiros. Het verhaal dat al hun belevenissen aan elkaar smeedt, is niet zo makkelijk na te vertellen. En misschien moet je aan het einde van de film concluderen dat het niet om het verhaal ging, maar om die onmogelijke landkaart van locaties. Om hoe de cinema het mogelijk maakt om van de ene plek naar de andere te reizen en de wetten van tijd en ruimte aan je laars te lappen.

Maar zelfs dat klinkt nog te vrijblijvend. Het helpt om te weten dat The Forbidden Room het resultaat is van een aantal liveshows en performances die Maddin onder de titels Seances en Spiritismes opvoerde in Montreal en Parijs. De film is de opgeroepen geest. De verboden kamer beschrijft zowel de set, het filmblik, de camera (obscura) zelf als de donkere kamer waar de film ontwikkeld wordt en de bioscoopzaal. Vooral dat laatste. Wie daar binnengaat staat oog in oog met zijn onderbewuste. Daarin materialiseert zich, als alle rookgordijnen zijn opgetrokken, een eeuwenoud verhaal. Over een vreemdeling. Op zoek naar zijn verloren gewaande geliefde.