Misbruik gijzeling als incasso leidt tot crisis in rechtspleging

Wie brengt de incassocomputers van de overheid tot staan? In ieder geval slaagt het Openbaar Ministerie (OM) er zelf niet in. Is dat onwil, onmacht of vindt men het wel best zo? In deze krant vestigden diverse kantonrechters gisteren de aandacht op een al langer bekend schandaal in de rechtspleging. Het misbruik door de staat van het dwangmiddel gijzeling jegens burgers met boeteschulden. In 2012 vroeg het OM 70.000 keer om een kennelijk onwillige schuldenaar te gijzelen. In 2013 liep dat op tot 162.000 keer. En vorig jaar vroeg justitie de rechter om 130.000 burgers vijftien dagen op te sluiten om ze tot betalen te prikkelen.

Tot groeiende ergernis van de rechtspraak werd steeds duidelijker dat het daarbij heel vaak juist niet ging om burgers die niet wílden betalen, waar gijzeling wettelijk is toegestaan. Maar om burgers die niet kónden betalen, waar dat niet zo is. Al vorig jaar februari luidde de Raad voor de rechtspraak de alarmbel over deze onjuiste toepassing van het dwangmiddel gijzeling. Inmiddels weigert de rechtbank in Amsterdam nog zittingen te houden waar het OM gijzeling wil vorderen. En wordt elders het gros van de verzoeken door de kantonrechters vaak stelselmatig afgewezen. In de ogen van de rechtspraak ontbeert het optreden van het OM hier dus structureel legitimiteit. Weigeren om het OM nog langer aan te horen, zoals in Amsterdam, duidt op een crisis in de rechtspleging.

Misbruik van gijzeling door de overheid, louter als incasso-instrument, is letterlijk een stap terug, naar de Middeleeuwen, toen de debtors’ prison, het Werkhuis of de Schuldenturm bestonden. Historisch ontstond de strafgevangenis voor dieven en moordenaars uit de schuldenarengevangenis. Charles Dickens’ vader zat in de debtors’ prison; de zoon putte er inspiratie uit voor The Pickwick Papers, zijn eerste roman. Maatschappelijk werd het pas gaandeweg als immoreel gezien om vrije burgers te ketenen, alleen omdat ze een ander niet konden betalen. Het leidde tot uitzichtloze situaties, die uit konden lopen op lijfeigenschap. Uiteindelijk werd de civil imprisonment formeel verboden in protocol 4 van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Dat moderne rechtsstaten met een hang naar repressie makkelijk kunnen terugvallen, bewijzen ook de VS waar in de nasleep van de Ferguson-rellen de misstanden rond de particuliere boete-incasso aan de kaak zijn gesteld. Daar verdwijnen beboete burgers in een fuik van almaar oplopende inningskosten, gevolgd door dwangmiddel na dwangmiddel. Iets dergelijks steekt ook hier de kop op. Kantonrechters staan nu op de rem. Meer kunnen zij niet doen. Dat geldt niet voor het gezag. Dat hier dus bezig is zichzelf te ondergraven.