Laat dit historisch akkoord geen historische fout zijn

Het nucleaire akkoord met Iran werd gepresenteerd als grote doorbraak. Het bevat echter te veel losse einden, meent VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra.

illustratie Roel Venderbosch

Het ontwerpakkoord over het nucleaire programma van Iran werd vorige week gepresenteerd als grote doorbraak. Obama sprak van een „historische mijlpaal” en noemde de uitkomst „veruit de best beschikbare optie”. De Iraanse president Rohani stelde dat het akkoord bewijst dat Iran kan samenwerken met de rest van de wereld.

Het akkoord laat zien dat er op belangrijke punten afspraken zijn gemaakt: over de beperking van de mogelijkheden om uranium en plutonium te verrijken, en het instellen van inspecties om te garanderen dat het nucleaire programma vreedzaam is en blijft. In ruil daarvoor zullen de aan Iran opgelegde sancties worden opgeheven. Een win-win uitkomst, zoals de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken het noemde.

Bij dit enthousiasme zijn echter grote vraagtekens te plaatsen. Het akkoord bevat te veel losse einden in het voordeel van een onbetrouwbaar gebleken Iran. Een land dat nog steeds stelselmatig blijft oproepen tot ‘dood aan het Westen’ en vernietiging van Israël in het bijzonder.

Allereerst is er nog veel te veel onduidelijk over de militaire dimensie van het Iraanse atoomprogramma. Het akkoord staat toe dat Iran ruim vijfduizend installaties mag behouden voor het verrijken van uranium. Dat is risicovol, want deze installaties kunnen ook voor niet-vreedzame doeleinden worden gebruikt.

Ook stelt atoomwaakhond IAEA dat er bezorgdheid blijft over activiteiten die wijzen op de ontwikkeling van kernwapens. Toegang van inspectieteams wordt door het regime in Teheran stelselmatig geweigerd en er lijkt zelfs sprake van het wissen van sporen van werkzaamheden aan een kernbom. Als Iran als gevolg van een akkoord ineens wel inspecties zou toelaten, dan is de kans groot dat verdachte praktijken zijn verplaatst naar andere, geheime locaties. Dit akkoord biedt op dit punt geen garanties.

Een jaar is te kort om tijdig in te grijpen

Mocht Iran een kernbom willen ontwikkelen, dan is dit proces door de in het akkoord afgesproken maatregelen tot één jaar vertraagd. Verschillende experts, onder wie voormalige hoge functionarissen binnen de Amerikaanse regering en het IAEA, wijzen er echter op dat een jaar te kort is om schendingen te ontdekken en tijdig in te grijpen. Ook stelt het opheffen van sancties de machthebbers in Teheran in staat zich effectiever te bewapenen tegen eventueel militair ingrijpen door het Westen. Rusland staat bijvoorbeeld in de startblokken om alsnog een hypermodern luchtafweersysteem te leveren, waarmee gevechtsvliegtuigen op grote hoogte kunnen worden neergehaald.

Daarnaast stelt het akkoord geen verdere beperkingen aan de ontwikkeling van ballistische raketten door Iran. In de richtlijnen die ten grondslag lagen aan de onderhandelingen stond vermeld dat Iran aan alle VN-resoluties zou moeten voldoen om tot een akkoord te kunnen komen. Eén van de resoluties verbiedt Iran te werken aan technologie waarmee nucleaire wapens via ballistische raketten kunnen worden gelanceerd. Die resolutie is nog steeds van kracht, maar de afgelopen jaren heeft het regime toch sluipwegen gevonden om steeds geavanceerdere raketten te produceren, die nu al Oost-Europa kunnen bereiken. En ondertussen wordt doorgewerkt aan raketten die ook West-Europa kunnen raken. Zonder harde garanties op dit cruciale aspect van een kernwapenprogramma is elk akkoord een wassen neus.

Bovendien zet het akkoord de verhoudingen op scherp in een regio die zich toch al bepaald niet laat beschrijven als baken van stabiliteit. Dat Iran een regionale macht wil zijn heeft het al dikwijls op destructieve wijze laten blijken. De ayatollahs steunen terroristische groeperingen, waaronder Hezbollah en Hamas. Ook steunen zij de Houthi’s die in Jemen een ontwrichtende oorlog hebben ontketend. Hoe een rijker en machtiger Iran zijn invloed zal aanwenden, laat zich raden.

Het akkoord zal tot intensievere samenwerking tussen Amerika en Iran leiden. Daarmee zullen belangrijke bondgenoten – waaronder Israël en Saoedi-Arabië – andere manieren zoeken om zichzelf tegen de Iraanse dreiging te beschermen. Dat kan gemakkelijk een wapenwedloop veroorzaken, waardoor de kans op onvoorspelbare oorlogen – en daarmee de onrust, instabiliteit en onveiligheid aan de buitengrenzen van Europa – verder zal toenemen.

Dit ontwerpakkoord brengt te veel onzekerheden met zich mee. Het is de verantwoordelijkheid van Obama om ervoor te zorgen dat deze onzekerheden worden weggenomen.

Laat het helder zijn: een diplomatiek akkoord dat de weg naar een Iraanse kernbom daadwerkelijk blokkeert, is beter dan elk ander alternatief. Maar dat is nu (nog) niet het geval. Daarmee dreigt het momenteel geroemde historisch akkoord de boeken in te gaan als historische fout.

Een akkoord dat de verhoudingen in de regio op scherp zet en Iran de benodigde adempauze verschaft om daadwerkelijk een kernbom te bouwen.