Waarom mensen niet betalen, daar kijkt niemand naar

Wie zijn schulden niet betaalt, wordt nu nog vaak vastgezet. Dat heeft te vaak geen zin, vinden rechters. „Dit is een groot maatschappelijk probleem.”

Foto Jan de Groen, Hollandse Hoogte

De oude vrouw in haar scootmobiel is zichtbaar gespannen. „De brommer is van mijn kleinzoon, die heeft hem op mijn naam gezet. Hij is aan de drugs.” De vrouw heeft een onbetaalde boete van 926 euro voor een overtreding met de brommer, ze staat nu voor de rechter in Rotterdam. „De brommer staat al twee jaar niet meer op mijn naam”, begint ze, maar de rechter kapt haar vriendelijk af. „We gaan nu niet meer praten over waarom u de boete heeft gekregen, dat is een gepasseerd station. Vandaag gaat het over de vraag of u gegijzeld moet worden”, zegt rechter Ruud van Leeuwen. „En ik ga u natuurlijk niet gijzelen, dat is niet handig, die scootmobiel past helemaal niet in de cel. Gaat u maar fijn naar huis.”

Dit is één van de twee gijzelingszittingen die in Rotterdam iedere week worden gehouden. Gijzeling is het dwangmiddel waarmee het OM mensen gevangen laat zetten, voor maximaal 15 dagen, om hen te bewegen hun boetes te betalen. Verkeersboetes, of de boetes die het OM hun heeft opgelegd voor lichte vergrijpen. Alleen al in Rotterdam worden de meeste weken ongeveer 500 gijzelingsverzoeken behandeld.

Rechter Van Leeuwen zal in het uur dat deze zitting duurt nog 20 verzoeken behandelen. Hij wijst bijna de helft af, zoals dat van de oude man met een boete omdat hij geen identiteitsbewijs bij zich had. De man mompelt dat hij geen kant meer op kan. „Er ligt al beslag op mijn UWV-loon. Ik had gezegd dat ze de boete met het UWV moesten verrekenen.” „Dan heeft gijzelen ook geen zin”, concludeert rechter Van Leeuwen monter.

De rechters hebben er genoeg van

Aan het eind van de zitting liggen op een tafel voor de griffier nog twee stapels met blauwe en groene dossiers: de ruim tweehonderd gijzelingsverzoeken waarvoor niemand is komen opdagen, en die in Rotterdam dan doorgaans worden toegewezen.

De kantonrechters hebben er genoeg van. Van de eindeloze stroom gijzelingsverzoeken, én van het automatisme waarmee ze bij honderden worden gegenereerd. Vorig jaar heeft het CJIB in totaal 130.000 gijzelingsverzoeken ingediend bij de kantonrechters in Nederland.

De gijzeling is bedoeld voor mensen die hun boetes niet willen betalen, niet voor mensen die niet kunnen betalen, zegt de Rotterdamse kantonrechter Wim Wetzels. „Maar het OM onderzoekt helemaal niet waarom mensen niet betalen. Uit de summiere dossiertjes die wij aangeleverd krijgen, blijkt daar niets van.” Wetzels houdt een blauw mapje met een paar velletjes A4 omhoog. „Als mensen op zitting komen, kan je nog een beetje nagaan wat de problemen zijn”, zegt hij. „Er trekt hier wekelijks een hoop ellende voorbij. Mensen die in de schuldsanering zitten, die ziek zijn, mensen die dreigen uit hun huis te worden gezet.”

Als aannemelijk is dat ze werkelijk niet kunnen betalen, wijst Wetzels het gijzelingsverzoek af. Als ze wel íéts kunnen betalen, geeft Wetzels uitstel en het advies steeds kleine bedragen over te maken.

Maar de meeste mensen komen niet op zitting: 90 procent reageert niet op de oproep, soms uit angst dat ze direct op de zitting worden gegijzeld, weet Wetzels. En dan wordt in Rotterdam zo’n gijzelingsverzoek in beginsel toegewezen.

Kantonrechters in Amsterdam roepen sinds twee weken geen mensen meer op voor de gijzeling omdat ze alle gijzelingsverzoeken in de huidige vorm gaan afwijzen.

Vorig jaar al besloot de Amsterdamse rechtbank gijzelingsverzoeken af te wijzen van mensen die niet op de zitting verschenen, zegt rechter Liedeweijde Voetelink. „Ik heb nog nooit een dossier gezien op grond waarvan je kan aannemen dat mensen boetes niet wíllen betalen.”

Het besluit de meeste verzoeken af te wijzen, vloeide voort uit eigen onderzoek van de rechtbank nadat het aantal gijzelingsverzoeken sterk gestegen was. Voetelink: „Toen we nader onderzoek deden, zagen we dat vaak al in aanloop naar de gijzelingen was gebleken dat die mensen niets hadden. Het OM had dan al geprobeerd de boete te verhalen op banktegoeden of te verrekenen met belastingtegoeden, en had al tevergeefs een deurwaarder langs gestuurd. Soms blijkt dat zelfs ook uit het dossier.” En toch vroeg het Openbaar Ministerie (OM) dan om een maatregel die diep ingrijpt in het leven van mensen.

De Amsterdamse rechtbank heeft het OM vorig jaar gewaarschuwd dat ze verzoeken zou gaan afwijzen. Dat leidde niet tot aanpassing van de gijzelingsverzoeken. En nu is de rechtbank er dus helemaal mee gestopt. Althans, met verzoeken in de huidige vorm. Meer onderbouwde verzoeken zal de rechtbank wel horen, en dan mogelijk anders beslissen.

De meeste rechters volgen het Amsterdamse voorbeeld, zegt de Raad voor de Rechtspraak. Naar schatting 95 procent van de gijzelingsverzoeken wordt afgewezen, blijkt uit een rondgang langs de rechtbanken, zegt de raad – exacte cijfers zijn er niet. Onlangs heeft een expertgroep van kantonrechters de rechters de aanbeveling gegeven de Amsterdamse lijn te volgen.

Het aantal gijzelingsverzoeken is de laatste jaren sterk gestegen. Dat heeft twee oorzaken. Het OM mag op grond van een wet uit 2006 steeds meer soorten zaken zelf afdoen met een straf, zonder dat er een rechter naar kijkt. Daarnaast worden er sinds enige tijd ook zogeheten 100 procents-automatische registercontroles uitgevoerd. Elke paar maanden kijkt het systeem: hebben alle geregistreerde voertuigen een verzekering en zijn ze gekeurd? Dat levert volgens de kantonrechters veel ellende op. Zo worden er ook boetes opgelegd voor onverzekerde brommertjes die niet meer rondrijden maar verroest in een schuur liggen. Of die verkocht, gesloopt of gestolen zijn, zonder dat de eigenaar dat administratief goed heeft afgehandeld.

Bovendien stapelen de boetes zich op als eigenaren niet snel ingrijpen, want de registercontroles lopen door. Als mensen niet betalen, volgen bovendien flinke – automatische – verhogingen: 50 procent na 8 weken, en 100 procent (van de boete plus de eerste verhoging) als je dat ook niet betaalt. Wetzels: „Die zie je heel vaak. Boetes voor niet verzekerd zijn van 390 euro die na verhogingen zijn opgelopen tot 1.170 euro.”

Een ander probleem is dat het CJIB voor gewone verkeersboetes geen betalingsregelingen treft – terwijl de boetes voor veel mensen te hoog zijn om in één keer te betalen.

Mensen die niet goed omgaan met bezwaarschriften en schulden – van dag tot dag overleven is de gangbare strategie van mensen met veel schulden – kunnen zo in enorme financiële problemen komen. Zonder dat een mens ooit kijkt naar wat er aan de hand is als iemand meerdere boetes niet betaalt: het is een vrijwel volledig geautomatiseerd proces.

„Dit systeem blijft bekeuringen en gijzelingsverzoeken uitspugen”, zegt Wetzels. Kantonrechters zijn inmiddels zo getergd dat ze zich in vonnissen hard uitlaten over dit „kafkaëske systeem” en de officieren die er aan meewerken. De Nationale Ombudsman is ook begin dit jaar onderzoek begonnen naar deze praktijk.

Het kan anders, denkt Wetzels. Het OM kán nagaan of mensen tot betalen in staat zijn, en die informatie aan het dossier toevoegen. Bijvoorbeeld door inkomensgegevens aan te leveren op grond van belastingdata. Door na te gaan of iemand in de schuldsanering zit of zich bij de gemeente heeft aangemeld voor zo’n traject. Door te kijken of iemand al eerder is gegijzeld. Waarom dat niet gebeurt? „De grote aantallen. Ik denk dat dat veel werk is voor het CJIB”, zegt Wetzels.

Daarnaast moet het CJIB meer bereid zijn tot betalingsregelingen. En wel onmiddellijk nadat de boete is opgelegd, zodat de boete niet drie keer over de kop gaat. De situatie nu is niet houdbaar, zeggen de kantonrechters. „Dit is een groot maatschappelijk probleem. Er zijn mensen die wekenlang in gijzeling zijn”, zegt Wetzels. „En dan zijn ze nóg niet van hun schuld af. Anders dan bij vervangende hechtenis in het strafrecht komt de gijzeling dus niet in de plaats van de betaling. Het is én én, dus én zitten én betalen.”

Schrijnende gevallen

Het OM heeft inmiddels niet stilgezeten. Al sinds vorig jaar probeert het CJIB met een team ‘schrijnende gevallen’ de mensen eruit te vissen die door de boetes in de problemen komen, en ze een betalingsregeling te bieden – met enkele duizenden mensen is inmiddels zo’n regeling getroffen. Ook wordt gewerkt aan een wetswijziging die het aanbieden van betalingsregelingen in meer gevallen mogelijk maakt. Vooruitlopend daarop heeft het CJIB de criteria al verruimd. Maar op de site van het CJIB staat nog dat er geen betalingsregelingen worden getroffen voor verkeersboetes.

Ook is het OM bezig beter te kijken voor wie er nog gijzeling wordt gevraagd, en om de verzoeken anders in te kleden. Juist in Amsterdam liggen een paar van die verzoeken nieuwe stijl, die later deze maand worden behandeld. „We zijn ermee bezig, maar het kost tijd”, zegt een woordvoerder van het ministerie van Justitie.

En overigens wil het OM gezegd hebben dat er genoeg waarborgen in het proces zitten. Mensen kunnen tegen de boete bezwaar maken en ook verzet aantekenen tegen een dwangbevel van de deurwaarder. En op een gijzelingszitting kunnen ze aan de rechter uitleggen waarom ze niet kunnen betalen – daar zijn die zittingen voor. En: de aanpak van het OM is succesvol. Sinds 2011 is het aantal onverzekerde voertuigen teruggebracht van 240.000 naar een steeds verder dalend aantal onder de 100.000.