Je bent eindelijk vrij. En dan?

In 2002 kwam Arjan Erkel vrij na een gijzeling in Dagestan. In 2013 kwam Judith Spiegel vrij na een gijzeling in Jemen. Ze vertellen hoe het ze verging vanaf het moment van vrijlating.

Heel lang worden vastgehouden en ineens vrijkomen, hoe gaat dat in z’n werk? Arjan Erkel, die in 2002 in de Russische deelrepubliek Dagestan werd ontvoerd, en journalist Judith Spiegel, die met haar man Boudewijn Berendsen in 2013 in Jemen werd gegijzeld, weten hoe het is om plotseling vrij te komen.

Arjan Erkel werd ruim 600 dagen door radicaal-islamitische gijzelnemers vastgehouden. Nadat er een miljoen euro aan losgeld voor hem werd betaald, kwam Erkel vrij. Meteen wilde hij ook echt vrij zijn, vertelt hij aan de telefoon. „Ik werd goed in bescherming genomen door de autoriteiten. We spraken af wat ik wel en niet zou zeggen tegen de pers, maar ik dacht: joh ik heb alles overleefd, nu wil ik niet meer zo voorzichtig doen hoor. Achteraf begrijp ik het natuurlijk wel, maar toen voelde het alsof ze opnieuw mijn vrijheid inperkten.”

De eerste Nederlander die Erkel na zijn langdurige gijzeling weer zag, was de diplomaat die hem kwam ophalen in Dagestan. „Het was erg goed om hem te zien. Hij had, en ik weet niet eens of het zijn taak was of niet, zo ontzettend veel moeite gedaan om mij vrij te krijgen. Ik had op dat moment vooral veel vragen. Van of er voor mij betaald was, tot of het Nederlands elftal het EK nou had gehaald of niet.”

Na zijn vrijlating was Erkel niet meteen gerust. Zijn gijzelaars hadden hem weliswaar laten gaan, maar hij maakte zich nog altijd zorgen. „Is het ritje naar het vliegveld wel veilig, en worden we straks niet uit de lucht geschoten? Pas in Moskou voelde ik me veilig. Ik weet nog dat daar de Nederlandse ambassadeur stond, en dat ik zo blij was dat ik hem omhelsde. Dat vond hij een beetje vreemd, hij wilde heel diplomatiek reageren, maar sloeg toen toch een arm om mij heen. Op het vliegveld in Rotterdam werd ik opgevangen door de minister van Buitenlandse Zaken, Ben Bot, maar ik kende die man helemaal niet. Ik wist ook niet wie de nieuwe premier was, dat had ik allemaal gemist. Dat is misschien een tip voor Koenders nu: stel je even voor.”

Vrijlating duurde lang

Journalist Judith Spiegel, die vanuit Jemen onder meer voor NRC werkte, werd met haar man Boudewijn Berendsen van juni tot december 2013 vastgehouden in Jemen. Het stel kwam vrij zonder dat er, naar verluidt, losgeld is betaald.

Dat moment van vrijlating, hoe ziet dat eruit? Bij Judith Spiegel duurde het erg lang, zegt ze aan de telefoon vanuit Koeweit, waar ze tegenwoordig woont. „We werden echt nog een tijd rondgesjouwd van de ene naar de andere locatie, door een soort tussenfiguren. We wisten de hele tijd eigenlijk niet zo goed of we bij de goeden waren, of nog bij de slechten.”

Zodra de twee doorhadden dat ze eindelijk bij ‘de goeden’ waren, hoopte Spiegel zo snel mogelijk haar familie weer te kunnen zien. Maar dat moment van weerzien duurde nog heel lang. De vrijlating kwam vrij onverwacht, er moest opeens heel veel geregeld worden. „Na ruim een dag werden we afgeleverd op de stoep van de Nederlandse ambassadeur, in hoofdstad Sana’a. De ambassadeur zei letterlijk: ‘Ik had niet verwacht dat het zo snel zou gaan’. Er lag helemaal geen plan klaar. Dus niet: ze komen morgen vrij en hoe gaan we dat doen. We zijn, op ons verzoek, eigenlijk gewoon gaan borrelen en eten met de ambassadeur en zijn bewakingsteam.”

Ook de volgende dag mochten Spiegel en Berendsen nog geen contact opnemen met Nederland. „We hadden een kater van de drank, maar vooral omdat we hoorden dat we onze familie niet mochten bellen. We moesten wachten tot de president van Jemen het de pers zou vertellen, want die wilde met de eer strijken. Dat heeft-ie ook gedaan, en toen konden we vrij snel gaan.”

Spiegel vertelt hoe het vertrek van de ambassade naar het vliegveld in z’n werk ging. „We zijn met pantserwagens en gillende sirenes naar het vliegveld gebracht, en daar namen we gewoon een lijnvlucht. Egypt Air, overstappen in Kairo. Dat vond ik eigenlijk heel prettig, heel ontspannen.”

En dan: het mediacircus

Eenmaal thuis is er de familie, en het weerzien met vrienden. Maar bij aankomst in Nederland staat ook de pers klaar.

Arjan Erkel deed zijn verhaal bij tientallen media. Dat noemt hij een soort wederkerigheid, als dank voor de aandacht die ze voor hem hadden gehad toen hij opgesloten zat. „Tot op zekere hoogte zie ik de pers als ondersteuning voor mijn familie, met wie ze konden afspreken wanneer er wel en niet aandacht moest komen voor mijn gijzeling. Mijn familie had met de meeste media wel een goede band opgebouwd.”

Vervolgens zijn er ook de ondervragingen door veiligheidsdiensten. Judith Spiegel heeft er een aantal van meegemaakt. „De Jemenitische autoriteiten stelden eerst vragen, maar die waren vooral blij dat we vrij waren. Later, in Nederland, hebben we met wel zes verschillende diensten uit verschillende landen uitgebreid gesproken. Die hadden allemaal ingezetenen die ook in Jemen waren ontvoerd en ze hoopten natuurlijk dat wij een locatie hadden of een andere aanwijzing die tot vrijlating van hun mensen kon leiden. We hebben er altijd aan meegewerkt, maar of het hielp weet ik niet. Het waren wel prettige gesprekken.”

Geestelijk vrij goed

Hoe gaat het daarna met je, na een lange gijzeling, na de vrijlating, na de intensieve media-aandacht? Erkel en Spiegel hebben met elkaar gemeen dat ze zich geestelijk vrij goed voelden na hun beproeving. Erkel: „Ik heb er nooit nachtmerries over, maar ik heb wel een mental coach in de arm genomen. Gewoon omdat ik vond dat ik beter alles even langs de meetlat kon leggen. Heb ik geen posttraumatische stress-stoornis? En hoe ga ik om met de aandacht, de carrièrebreuk, en met dankbaarheid voor mensen? Je kunt dat wel alleen doen, maar waarom zou je niet iemand zoeken die je erbij kan helpen?”

Ook Spiegel en Berendsen voelden zich prima. „Wij hebben voor de zekerheid wel een gesprek gehad met een traumaspecialist, maar die vond ook dat het heel goed met ons ging. En daarna m’n gewone leven oppakken, tja. Dat hadden we al niet. En het leven dat we in Jemen hadden hebben we achter moeten laten.”

Het nieuws over Sjaak Rijke doet Erkel wel wat. „Het overviel me, ik was er ondersteboven van. Ik ben zo blij voor die man en zijn familie. Je hoopt er altijd op, en dat hij nu ineens terug is, levend en wel, dat is onwijs mooi. Mijn tip aan hem is: geniet van je vrijheid, en wees trots op jezelf dat je het hebt overleefd. Put er kracht uit.”

Ook Spiegel weet wel wat ze Rijke zou meegeven: „Mijn tip zou zijn dat hij precies doet wat hij wil. Dat heeft hij jaren niet kunnen doen.”