Eer gered, met een meisje gekleed als jongen

Een meisje krijgen is een ramp in Afghanistan. Om die reden besluiten moeders vaak dat ze hun dochter tot de puberteit verkleden als jongen, de ‘bacha posh’. Een traditie die het leven een stuk gemakkelijker maakt.

Mehran Rafaat (l), 7 jaar, naast haar tweelingzussen (11) in 2010. Uit druk vanuit de samenleving werd ze ingeschreven als jongen. Als ze in de puberteit komt, zal ze alsnog als meisje verdergaan. Haar moeder groeide ook op als jongen. Foto Adam Ferguson

Een van de ergste dingen die een vrouw in Afghanistan kan overkomen is dat ze een dochter ter wereld brengt. Verslagen en vol schaamte keert ze met haar baby naar huis. In sommige dorpen krijgt ze voor straf dagenlang niet te eten of staat haar een aframmeling te wachten – als mislukkeling die niet in staat is mannelijk nageslacht voort te brengen. Soms mag ze niet meer gewoon in huis slapen maar moet ze in het stro, bij het vee.

De status van meisjes en vrouwen is zo laag dat het eigenlijk niet verwonderlijk is dat Afghaanse families waarin louter meisjes zijn geboren er dan soms maar voor kiezen om van een van hun meisjes een jongen te maken. Door de dochter te kleden als jongen, het haar kort te knippen en haar als jongen te behandelen. Dit gebeurt niet alleen onder analfabete boeren, maar ook in de betere kringen van Kabul, meestal tot de meisjes in de puberteit komen en het steeds lastiger voor de buitenwereld valt vol te houden dat ze jongens zijn.

Die praktijk gaat waarschijnlijk terug tot pre-islamitische tijden. Er is zelfs een aparte term voor in het Dari, een van de belangrijke Afghaanse talen: bacha posh (als een jongen aangekleed). De Zweedse journaliste Jenny Nordberg schreef er na jarenlang onderzoek een fascinerend boek over. Ze wist een aantal bacha posh en hun ouders te achterhalen en te spreken. Daarmee zorgt ze voor een welkome aanvulling op de kennis over de verhoudingen tussen de seksen in Afghanistan, en geeft ze een inkijk in iets wat alle bezoekende westerse genderdeskundigen tot nu toe was ontgaan.

Kruidenierszaak

Het uitvoerigst staat Nordberg stil bij Mehran, een bacha posh die ze vanaf haar zesde regelmatig ziet, en bij haar moeder Azita, die enige tijd parlementslid was. Azita blijkt in haar jonge jaren zelf ook bacha posh te zijn geweest, om praktische redenen. Haar vader had een kruidenierszaak en had hulp nodig. Maar dochters laat je niet zomaar met mannelijke klanten praten, terwijl dat bij een jongen geen probleem is. Dus veranderde Azita tot haar vreugde tijdelijk in een jongen.

Meestal zit er meer achter. Door te zeggen dat er een jongetje bij is gekomen in de familie voorkom je nare reacties uit de buurt. Een gezin met alleen dochters wordt uitgelachen en gepest, ook de vader. Een jongen erbij maakt het leven aangenamer en is een bron van trots. Zeker voor zusters, want als er een jongen bij is, mogen ze vaker het huis uit, zonder dat de familie-eer – cruciaal in de aartsconservatieve Afghaanse samenleving – gevaar loopt. Vrouwen en meisjes met een jongen naast zich genieten meer veiligheid en prestige.

Bijgeloof speelt ook een rol. Door je dochter als bacha posh te laten leven, vergroot je de kans op een echte zoon bij de volgende geboorte, denken veel Afghanen. En als die alsnog geboren wordt, kan de bacha posh de jongenskleren uittrekken. Als ze dat tenminste nog wil; soms blijft ze liever een jongen.

Azita maakte haar eigen dochtertje Mehran tot bacha posh. Ze zegt daarmee de bestaande orde te willen ondermijnen. „Ik gun mijn jongste dat ze van het hele leven kan proeven”, vertelt ze. „Ik heb haar zien veranderen. Ze is nu veel actiever, veel levendiger. Ze is nergens bang voor. En mijn gasten hebben nu respect voor mijn gezin en mijn man.” Maar Nordberg wijst er fijntjes op dat ook meespeelde dat Azita als politica niet graag te boek wilde staan als vrouw zonder zonen. Bovendien steeg haar prestige in haar eigen familie. Hoewel er weinig ruchtbaarheid aan wordt gegeven door ouders en kinderen zelf, is het onmogelijk de ware identiteit van de bacha posh permanent te verhullen. In ziekenhuizen zijn artsen er aan gewend dat mannelijke patiëntjes bij nader inzien meisjes blijken te zijn. Meestal wordt daar discreet mee omgesprongen.

Puberteit

Een ongeschreven regel zegt dat een bacha posh nog voor de puberteit een meisje moet worden. Zodat ze kan trouwen en zelf kinderen – pardon, zonen – kan krijgen, want dat blijft in Afghanistan toch de kerntaak van vrouwen. Maar vaak leidt zo’n tweede transformatie tot conflicten. De voormalige bacha posh Nader bijvoorbeeld weigerde zich in meisjeskleren te hullen en te trouwen. Ze bevocht dat ze auto mocht rijden en, nu zo’n 35 jaar oud, heeft ze een parttimebaan bij een softwarebedrijf. In haar vrije tijd geeft ze aan bacha posh les in taekwondo. Haar welgestelde en tolerante familie hielp haar. „Nu ben ik vrij”, zegt ze tevreden. „Ik wil niet achter tralies.”

Maar of de bacha posh uiteindelijk gelukkig worden van hun nieuwe identiteit is twijfelachtig, concludeert Nordberg. „De meeste bacha posh hebben een zware prijs betaald voor het feit dat ze als jongen hebben geleefd, en ze hadden vrijwel nooit zelf voor die situatie gekozen.”