Een niet geheel toevallig einde aan een ‘stille’ ontvoering

De Nederlander Sjaak Rijke werd gisteren door Franse militaire bevrijd. „We wisten dat we met een reddingsoperatie bezig waren.”

Sjaak Rijke gisteren bij aankomst op een basis van de Franse luchtmacht in Mali, met leden van de speciale eenheid die hem bevrijdde. Foto AFP/ECPAD

Het was geen spectaculaire, van tevoren geplande reddingsactie. Het was een ‘toevalstreffer’ die leidde tot de bevrijding van de al bijna 3,5 jaar in Mali ontvoerde Nederlander Sjaak Rijke.

De factor toeval was althans de verklaring van de Franse president François Hollande gistermiddag, enkele uren nadat het nieuws bekend was geworden. Hij had het over „een verrassing”. Een verklaring waar het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken niets aan toe te voegen had. Minister Bert Koenders (PvdA) volstond met de mededeling dat hij de Franse en Malinese autoriteiten „de erkentelijkheid van het Nederlandse kabinet” heeft overgebracht. Maar of het werkelijk puur toeval was, is steeds meer de vraag.

Tijdens een actie tegen de terreurgroep AQIM (Al-Qaeda-in-de-Islamitische-Maghreb), gisteren in de vroege ochtend, troffen Franse speciale eenheden in het noordoosten van Mali de Nederlander aan. Het hoofd speciale operaties van het Franse leger, Grégoire de Saint-Quentin, suggereerde gisteravond op radiozender Europe 1 een meer gecoördineerde actie, voorafgegaan door „een fase van inlichtingenverzameling” om Rijke te bevrijden. „Het heeft veel tijd gekost om het kamp waar de gegijzelde werd vastgehouden te lokaliseren”, zei hij.

De Franse kolonel Gilles Jaron bevestigde vanmorgen aan The New York Times dat de Franse wisten dat er „een persoon van hoge waarde” in het AQIM-kamp aanwezig was, zonder dat de exacte identiteit van die persoon bekend was. „We wisten dat het een belangrijk iemand was en we wisten dat we een reddingsoperatie aan het opzetten waren”, aldus Jaron.

Volgens De Saint-Quentin is bij de operatie een„twintigtal” soldaten ingezet. Na een „discrete toenadering” werden zij „in de laatste tientallen meters” voor het kamp door de bewakers gesnapt. „De wachters openden het vuur op onze mannen, waarna wij een tegenaanval deden.” Twee gijzelnemers zouden zijn gedood, twee anderen hebben zich overgegeven. „Het is in enkele seconden gebeurd.”

Hij voegde er nog trots aan toe dat „uiteindelijk weinig landen tot zulke acties in staat zijn”.

Over de omstandigheden waarin Rijke vastgehouden werd, is nog niet veel bekend. „Hij was in isolement geplaatst, en had slechts zijn bewakers om mee te spreken”, zei De Saint-Quentin. „De gijzelaar viel ons in de armen. Hij leek ons in goede gezondheid, zowel geestelijk als fysiek. Hij heeft stand gehouden, ondanks 1.229 dagen van detentie. Hij heeft ons spontaan verteld dat het hem heeft geholpen om iedere dag in gedachten, steen voor steen, zijn huis opnieuw te bouwen. Of zelfs, wanneer hij kon en met materialen die hij in de woestijn vond, om er in het zand een maquette mee te maken om zich te concentreren op wat hem dierbaar is.”

In december kwam een ander vrij

In het gebied waar Rijke gevonden is werden de laatste jaren meer Europese ontvoerden vastgehouden. Rijke heeft lang met de Fransman Serge Lazarevic vastgezeten, die in december vrijkwam. Dat zou gebeurd zijn in ruil voor de vrijlating van vier door Mali gevangen gehouden extremisten.

De inmiddels 54-jarige Sjaak Rijke uit Woerden werd op 25 november 2011 samen met een Zweed en een Britse Zuid-Afrikaan tijdens een vakantie door leden van een radicaal-islamitische beweging ontvoerd. Toen hij naar Timboektoe afreisde „ontraadde” het ministerie van Buitenlandse Zaken al reizen naar dat gebied. Over het lot van zijn twee mede-ontvoerden is niets bekend. Allen werden overvallen en meegenomen uit een hotel in Timboektoe. Een Duitse toerist die zich verzette, kwam daarbij om het leven. Rijkes vrouw wist aan de overvallers te ontkomen.

‘Stille’ ontvoeringszaak

Sjaak Rijke is zonder meer één van de meest ‘stille’ ontvoeringszaken van de afgelopen tijd geweest. Geen luidruchtige steuncomités, geen geharnaste regeringstatements, alles was gericht op een ‘achter de schermen’-benadering met zo min mogelijk ruchtbaarheid. Wat eigenlijk altijd de lijn is bij ontvoeringkwesties, maar wat niet altijd lukt.

Standaard is ook de zwijgzaamheid na afloop. Zo worden er bijvoorbeeld nooit mededingen gedaan over de vraag of er losgeld is betaald. Het zou ontvoeringen maar aanmoedigen. Officieel wordt het zelfs altijd ontkend, maar tegelijkertijd is het een publiek geheim dat in veel gevallen, vaak via omwegen, wel geld betaald wordt.

Wat er de afgelopen jaren in het geval van Rijke is gedaan dan wel is nagelaten, zal daarom voorlopig in nevelen gehuld blijven. In de summiere verklaring van minister Koenders wordt slechts gezegd dat Nederland zich „de afgelopen jaren voortdurend heeft ingespannen om deze ontvoeringszaak tot een goed einde te brengen”.

Het is zelfs niet eens duidelijk wat de ontvoerders precies eisten: geld of een gevangenenruil. Dat laatste lijkt voor de hand te liggen, getuige een video die in november vorig jaar verspreid werd. Daarin leest Rijke een verklaring voor waarin hij zegt dat hij niets merkt van Nederlandse inspanningen om hemt vrij te krijgen. En dit, aldus Rijke, terwijl de Amerikaanse regering vijf Talibaan-strijders heeft geruild voor één ontvoerde Amerikaan.

Zo’n 450 Nederlandse militairen zijn sinds een jaar actief in Mali in VN-verband. Een belangrijk deel van de werkzaamheden bestaat uit het verrichten van inlichtingenwerk. Het ministerie van Defensie heeft nooit willen zeggen of de Nederlanders ook zochten naar Rijkes verblijfplaats.

Sjaak Rijke was gisteren nog in Noord-Mali, waar de medewerkers van de Nederlandse ambassade en Nederlandse militairen zich over hem hebben ontfermd. De vrouw van Rijke is gisteren naar Mali gevlogen om hem op te halen. Het is nog niet bekend wanneer hij in Nederland zal zijn.