Als de mens niet uniek is, weten ook dieren wat lijden is

Geachte professor Borst,

‘Hier denken veel mensen nog dat de mens uniek is, door God geschapen naar zijn evenbeeld en van een onsterfelijke ziel voorzien’, schrijft u in NRC van 7 maart (bijlage Wetenschap). Fijn dat u dit malle idee benoemt. Aziatische collega’s weten beter, vervolgt u, en zien niet in wat er mis is met een varken als leverancier voor mensennieren.

U bent wetenschapper, dus u kijkt naar de feiten en u denkt logisch na. U laat zich niet leiden door emoties – al dan niet voortvloeiend uit religie – over een varken als orgaandonor.

Als collega-wetenschapper juich ik dat toe. Maar, eveneens logisch denkend en met kennis van de feiten over mens en dier, vraag ik me tevens af: als mensen niet zo uniek zijn in het dierenrijk, en meer op dieren lijken dan ze denken of graag willen, zouden varkens dan niet – net als mensen – lijden onder dergelijk geëxperimenteer op hun lichaam? Wie zijn wij om gemakshalve te besluiten dat hun nieren wél voldoende lijken op die van ons, maar niet hun ‘ziel’–hun lief en leed, hun behoefte om natuurlijk gedrag te vertonen, gezond te blijven?

Wetenschappelijk onderzoek onthult steeds meer gelijkenissen tussen de mens en andere dieren. Na de mens, mensaap, dolfijn en walvis, lijkt het varken het vijfde meest intelligente dier te zijn – althans in de beperkte, mens-gebonden betekenis van intelligentie. Net als mensen hebben varkens allemaal een eigen persoonlijkheid en zijn er grote individuele verschillen in gedrag. Net als mensen drukken ze hun gevoelens uit met tientallen verschillende geluiden. Net als mensen pikken ze elkaars gevoelens op en steken elkaar aan als ze gestrest zijn. Mogelijk is voor een varken zijn leven, vrijheid en welzijn net zo belangrijk als ons leven, vrijheid en welzijn voor ons.

Het idee dat varkens er zijn om het welzijn van mensen te dienen, is niet wezenlijk anders dan het vroegere idee dat zwarte mensen en vrouwen (die hadden ook geen ziel) de witte man dienden. Gevoelsmatig is deze ‘eigen groep eerst’-variant voor veel mensen wel aanvaardbaar, maar als wetenschapper begrijpt u dat dit berust op emotie, gewoontes en belangen; niet op feiten of logische argumenten. Ik hoop dan ook in een vervolgcolumn van u te lezen hoe u denkt over de vraag of alles wat mogelijk is met dieren om de mens te dienen, ook verdedigbaar is.