Toezeggingen Iran – bijna te mooi om waar te zijn

Iran heeft meer concessies gedaan dan verwacht, maar de maatregelen zijn omkeerbaar.

De ministers van Buitenlandse Zaken van Iran (Javad Zarif, midden) en de VS (John Kerry, rechts) voordat zij een verklaring afleggen over de bereikte overeenkomst in het Zwitserse Lausanne. foto Brendan Smialowski/Reuters

Het nucleaire overleg met Iran heeft aanzienlijk meer Iraanse concessies opgeleverd dan de afgelopen maanden voor mogelijk werd gehouden. Of het de doorbraak is waarvoor de overeenkomst nu wordt gehouden, moet nog blijken als de technische details worden uitgewerkt. Dat moet voor 1 juli gebeuren.

Er valt aan toe te voegen dat de meeste toezeggingen maar voor tien of vijftien jaar gelden en ook weer kunnen worden teruggedraaid, soms zelfs relatief makkelijk. De overeenkomst garandeert ook niet dat Iran geen atoombom meer kan maken. In essentie heeft de deal de zogenoemde breakout time van Iran opgevoerd tot een acceptabele periode.

De breakout time is het aantal maanden dat Iran nodig zou hebben voor de productie van materiaal voor één atoombom als het de samenwerking met atoomagentschap IAEA plotseling zou opzeggen. Het gaat om ongeveer 26 kilo uranium. Op dit moment wordt de breakout-time geschat op 2 à 3 maanden, als de overeenkomst is uitgevoerd zal dat zijn toegenomen tot minstens een jaar.

Het pakket aan Iraanse toezeggingen moet vriend en vijand verbaasd hebben. Tweederde van de al geïnstalleerde gascentrifuges voor de verrijking van uranium wordt weer afgesloten, een complete centrifugehal bij Fordow (Qom) wordt leeggehaald, voorraden verrijkt uranium worden opgeruimd en een bijna voltooide plutoniumreactor wordt gedeeltelijk ontmanteld en heringericht.

Iran heeft altijd ontkend

Inspecteurs van atoomagentschap IAEA krijgen toegang tot plaatsen die voorheen gesloten bleven en allerlei ‘kwesties uit het verleden’ zullen worden opgehelderd. Dat laatste slaat op het wapenprogramma waaraan Iran zeker tot aan 2003 heeft gewerkt. Overigens heeft Iran altijd ontkend dat het aan een kernwapen werkt.

Hier tegenover staat opheffing van alle sancties die Iran in de loop van de tijd, maar vooral sinds 2010, werden opgelegd in verband met zijn nucleaire activiteiten. Het zijn sancties van de VN-Veiligheidsraad, van de VS en Europa en van afzonderlijke landen: ze blokkeerden het betalingsverkeer, de olie-export en beperkten handel en reismogelijkheden. De deal betreft overigens niet sancties die de VS heeft opgelegd voor Irans vermeende steun aan het internationale terrorisme en de schending van de mensenrechten.

Het meest verrassend is de Iraanse toezegging om de omstreden onderzoeksreactor IR-40 bij Arak gedeeltelijk te ontmantelen en opnieuw te laten inrichten, met technische en financiële steun uit het buitenland. De bijna voltooide reactor, waaraan meer dan tien jaar is gewerkt, moest ‘natuurlijk’ (dat is: onverrijkt) uranium gebruiken en zou koelen met zwaar water. Hij lijkt sterk op de Israëlische zwaarwaterreactor bij Dimona en gold eveneens als een ideale plutoniumproducent. Plutonium is meer nog dan uranium geschikt voor een atoombom. Het benodigde zwaar water werd geproduceerd door een soort raffinaderij die ook in Arak staat.

Geen bruikbaar plutonium

De IR-40 zal zo worden omgebouwd dat hij geen bruikbaar plutonium meer produceert. De uitgewerkte splijtstof zal naar het buitenland worden afgevoerd. Bovendien komt er geen zogenoemde ‘opwerkingsfabriek’ (zoals Frankrijk en Engeland die hebben) die het plutonium uit de splijtstof kan halen. En de zwaarwater-fabriek zal niet méér zwaar water produceren dan de reactor nodig heeft.

Nauwelijks minder indrukwekkend zijn de Iraanse toezeggingen op het gebied van uraniumverrijking. De grote centrifugehal bij Fordow, waar bijna 3.000 centrifuges moesten komen, wordt leeggehaald en omgebouwd tot een centrum voor onderzoek waar ook buitenlandse wetenschappers toegang krijgen. De ondergrondse hal was in het diepste geheim aangelegd en pas in 2011 in gebruik genomen.

De verrijkingsactiviteiten zullen voortaan beperkt blijven tot twee hallen bij Natanz. Het merendeel van de centrifuges daar wordt afgesloten en onder beheer van het IAEA geplaatst. De centrifuges die in gebruik blijven, zijn van het oudste ontwerp met het laagste rendement (gebouwd naar het Nederlandse model dat door de Pakistaan Khan werd bemachtigd).

Iran zal ook het ‘Additionele Protocol’ van het kernwapenverdrag uitvoeren. Dat geeft inspecteurs van het IAEA overal toegang. Dus ook in het militaire complex bij Parchin waar Iran naar alle waarschijnlijkheid proeven deed met bomontwerpen. Als inderdaad ‘kwesties uit het verleden’ worden opgehelderd, dan is opeens het grootse struikelblok uit het verleden opgeruimd. Het klinkt bijna te mooi om waar te zijn.