Het is groot. Heel groot. En controversieel. Heel controversieel

De PvdA-fracties in het Europarlement en de Tweede Kamer schaarden zich gisteren bij de andere linkse partijen die fel ageren tegen het handelsverdrag TTIP. Waarom is dit vrijhandelsverdrag zo controversieel?

Een grote chloorkip als protest tegen handelsverdrag TTIP in München. Foto AFP/CHRISTOF STACHE

1 Tie-tip?

Sinds de zomer van 2013 onderhandelen de Verenigde Staten en de Europese Unie over het Trans-Atlantic Trade and Investment Partnership (TTIP, spreek uit Tie-TIP).

Dit handelsverdrag moet het grootste ter wereld worden: samen vormen de VS en de EU een markt van 815 miljoen mensen. TTIP heeft geen precedent; het moet verder gaan dan traditionele handelsverdragen die alleen handelstarieven elimineren. Maar onder TTIP willen de VS en EU ook tal van voorschriften en wettelijke normen voor producten en diensten gelijktrekken of wederzijds erkennen. Europese auto’s hoeven dan in de VS niet meer opnieuw een crashtest te ondergaan. En oesters uit Europa mogen dan de VS in, omdat de partijen elkaars testen voor bacteriepreventie erkennen.

2 Waarom willen de EU en de VS dit?

Met het handelsakkoord kunnen de VS en EU hun opkrabbelende economieën een impuls geven zonder zelf veel te hoeven investeren. Europese firma’s kunnen makkelijker en meer in de VS verkopen, en ze kunnen meedingen als in de VS diensten worden uitbesteed. Europese consumenten krijgen meer keus in de winkels, prijzen zouden lager worden.

Volgens twee door de EU uitgezette onderzoeken zou TTIP in de EU tot 0,5 procent extra groei in 2027 opleveren en zou het 1,3 miljoen banen scheppen. Elk Europees huishouden zou er door TTIP 545 euro per jaar op vooruitgaan.

Daarnaast heeft TTIP geopolitieke voordelen. Met het verdrag willen de EU en de VS een mondiale handelsnorm stellen. Ze haasten zich met hun ‘economische NAVO’ productstandaarden te bepalen voordat China dit met zijn goedkope exportproducten de facto voor elkaar krijgt. Een handelsblok van VS en EU zou daarnaast een sterk tegenwicht vormen tegen het ondemocratische Rusland – het zou Europa bijvoorbeeld minder afhankelijk maken van Russisch gas.

3 Wat zijn de bezwaren?

Er zijn altijd verliezers bij een vrijhandelsakkoord. De EU-ramingen voor economische groei en banen stuiten dan ook op scepsis van kritische economen en maatschappelijke organisaties.

De EU schat de gevolgen van TTIP volgens hen te positief in omdat steeds wordt uitgegaan van een volledig akkoord, waarin vrijwel alle handelstarieven zijn verdwenen en alle regels gelijk getrokken.

Ook op een ander EU-cijfer is kritiek: volgens een peiling van Eurobarometer is 74 procent van de Nederlanders voor TTIP. Maar in de vraagstelling van die peiling komt het woord TTIP helemaal niet voor.

Bij TTIP zullen ook zeker banen verloren gaan, juist omdát er efficiënter geproduceerd kan worden. Onderzoeker Jeronim Capaldo van de ILO, de internationale arbeidsorganisatie, schat bijvoorbeeld dat veel van de Noord-Europese export naar Zuid-Europa weggeconcurreerd zal worden door de VS.

Betrokkenen bij TTIP verzekeren het publiek keer op keer dat productnormen kunnen worden gelijkgeschakeld zonder dat dit Europese standaarden aantast of uitholt – zie het voorbeeld van de oesters en de auto’s. „Wat de campagnevoerders ook zeggen”, zei de Europees Commissaris voor Handel, de Zweedse Cecilia Malmström, vorige maand in een interview met NRC Handelsblad, „het gaat bij TTIP niet om het verlagen van Europese standaarden van voedselveiligheid of milieubescherming.”

Toch zijn linkse politieke partijen en honderden maatschappelijke organisaties ervan overtuigd dat de EU onder Amerikaanse druk zijn normen voor voedselveiligheid, dierenwelzijn, chemicaliën en werknemersrechten zal verlagen – en dat zo op termijn de deur wordt opengezet voor allerlei producten die de EU al jaren weert, zoals in chloor gedompeld kippenvlees, genetisch gemanipuleerde gewassen, hormoonvlees en schaliegas.

Daarbij zal TTIP, zo vrezen critici, machtsverhoudingen tussen bedrijven onderling en tussen bedrijven en burgers scheef trekken. Grote spelers zullen met hun krachtige lobby’s de normen vastleggen om kleinere bedrijven de pas af te snijden.

Tenslotte zal het arbitragemechanisme ISDS bedrijven het recht geven staten aan te klagen als er wetten in de maak zijn die hun winsten in gevaar brengen.

4 ISDS?

ISDS staat voor Investor-State- Dispute Settlement. Dit systeem voor handelsgeschillen houdt in dat drie speciaal benoemde advocaten, buiten de gewone rechtspraak om, bindende uitspraken doen over claims van bedrijven tegen staten.

ISDS werd een halve eeuw geleden bedacht om investeren in risicolanden aantrekkelijker te maken. Het was tot voor kort een standaardelement in de naar schatting 3.200 handelsverdragen in de wereld. Maar de laatste twee jaar ligt ISDS zwaar onder vuur omdat het te populair is: met hulp van gespecialiseerde advocaten zetten bedrijven het in als drukmiddel om wetgeving tegen te houden. Bekende voorbeelden zijn de claim van de Franse vervoersgigant Veolia tegen Egypte, omdat dat land het minimumloon verhoogde, waardoor Veolia meer loon zou moeten uitbetalen aan de chauffeurs die het in Egypte in dienst heeft. Of de miljardenclaim van het Zweedse energiebedrijf Vattenfall tegen Duitsland, nadat Berlijn besloot te stoppen met de ontwikkeling van kernenergie.

Eurocommissaris Cecilia Malmström erkent dat ISDS te ver is doorgeschoten. Ze nam onlangs het voorstel van een aantal Europese sociaal-democraten, onder wie de Nederlandse minister voor Buitenlandse Handel Lilianne Ploumen, over om voor geschillenbeslechting een internationaal onafhankelijk gerechtshof op te richten. Maar dit komt vermoedelijk niet meer op tijd voor TTIP.

Voor de Amerikanen is het weglaten van de clausule, zoals in Europa linkse partijen en ngo’s bepleiten, niet verteerbaar. Een complicerende factor is dat een iets beperkte ISDS-clausule is opgenomen in het CETA, het handelsverdrag tussen de EU en Canada dat al wel gesloten is, maar nog niet in werking getreden.

5 Hoe wordt uiteindelijk besloten over TTIP?

De Europese Commissie voert namens de EU-lidstaten de onderhandelingen – het heeft die bevoegdheid sinds het Verdrag van Lissabon (2009). Het Europees Parlement moet het verdrag uiteindelijk goed- of afkeuren. Of nationale parlementen mogen meebeslissen heeft te maken met de precieze reikwijdte van het verdrag en kan dus pas bepaald worden als TTIP klaar is.

Zeker nu de maatschappelijke onrust groeit willen sommige van de 28 nationale parlementen in de EU over TTIP kunnen stemmen, wat ratificatie nog ingewikkelder maakt. De nieuwe Griekse regering wijst TTIP al categorisch af.

De onderhandelingen verlopen overigens moeizaam. Er zijn acht rondes geweest, en voor de zomer vinden er nog twee plaats. Onlangs moest commissaris Malmström het tijdschema weer bijstellen. TTIP komt niet af in 2015, zoals de bedoeling was.

6 En, komt de chloorkip uiteindelijk de EU binnen?

De chloorkip vormt het schrikbeeld van TTIP. Het is een Amerikaanse product: het is een in een chlooroplossing gedompelde kippenkarkas. De kip laat goed het verschil in voedsel- en productiecultuur zien tussen de EU en de VS dat het gelijktrekken van productnormen zo moeilijk maakt – en zo controversieel. In de EU geldt voor slachtvee de ‘van boerderij tot vork’ aanpak die verontreiniging moet verkomen; voedsel- en milieubescherming berusten in de EU op het voorzorgsprincipe. Amerika redeneert precies omgekeerd: totdat onomstotelijk vast staat dat een middel schadelijk is, is het toegestaan. Momenteel zijn in de VS vier verschillende middelen toegestaan om bacteriën op kippenvlees te doden.

Zal de Europeaan het chemische mormel uiteindelijk op zijn bord krijgen omdat de EU het verbod erop opgeeft onder Amerikaanse druk? Of zullen Europese pluimveehandelaren worden weggeconcurreerd als de partijen elkaars productnormen erkennen en hun markten openstellen, waarna de goedkope chloorkip de duurdere Europese kip van de markt drukt? Geen van beide, bezweert handelscommissaris Malmström keer op keer, net als haar voorganger Karel De Gucht. De chloorkip komt er niet in.

Een tussenweg lijkt niet mogelijk. Toch lijkt die nu al gebaand te worden, en zelfs nog vóór de onderhandelingen over TTIP zijn afgesloten. De Europese Commissie overweegt om het gebruik van één van de vier in de VS toegestane middelen, perazijnzuur (een verbinding van azijnzuur en waterstofperoxide), toe te staan.