Babysitter van de koning

Het geheime huwelijk van de Franse koning Lodewijk XIV met Madame de Maintenon duurde 32 jaar. De schaduwkoningin kreeg de losbandige koning in het gareel.

Françoise d’Auberigné oftewel Madame de Maintenon (1635-1719), tweede vrouw van Lodewijk XIV, gravure uit de Bibliothèque des Arts Decoratifs, Parijs Foto DeAgostini/Getty Images

Een intrigante, behaagziek, verwaand, schijnheilig, onbetrouwbaar, heerszuchtig, lichtzinnig en dweperig. Al het kwaad dat Frankrijk in de decennia omstreeks 1700 heeft getroffen is toe te schrijven aan één vrouw, vindt Louis de Rouvroy, hertog van Saint-Simon, schrijver van de invloedrijke Mémoires over het Franse hofleven in de tijd van Lodewijk XIV. De gehate vrouw in kwestie is de vrome Madame de Maintenon die tot genoegen van de kerk haar losbandige koning in het gareel krijgt.

Driehonderd jaar na het overlijden van Lodewijk XIV publiceren de Nederlandse historici Hans Bots en Jan Schillings De heimelijke echtgenote van Lodewijk XIV. Madame de Maintenon (1635-1719), een monografie over Françoise d’Auberigné uit Niort die zich volgens Saint-Simon ‘als parvenu van lage komaf’ opwerkt tot Madame de Maintenon en zelfs trouwt met Lodewijk XIV. Formeel wordt het huwelijk nooit openbaar gemaakt, maar het houdt 32 jaar stand, tot het overlijden van Lodewijk (1638-1715). Als schaduwkoningin heeft De Maintenon een vage functie: ze is afwezig bij officiële plechtigheden, en al evenmin welkom bij familiediners.

Of het negatieve beeld klopt van een intrigerende vrouw die ook geroemd wordt als weldoener en soms zelfs een moderne heilige wordt genoemd, onderzoeken Bots en Schillings onder meer op basis van brieven van tijdgenoten, onder wie de gelauwerde brievenschrijfster Madame de Sévigné. De Maintenons eigen correspondentie met vele geestelijken toont haar aanzienlijke invloed op de Franse kerk. Zij – en niet de paus – blijkt verantwoordelijk voor de benoeming van diverse bisschoppen. En ook op andere terreinen blijkt de koning vaak naar haar te luisteren.

De brieffragmenten van Madame de Maintenon zijn geselecteerd uit de 4500 brieven die tussen 2009 en 2013 in zeven delen zijn gepubliceerd in Parijs en waar Bots en Schillings aan hebben meegewerkt. Madame schrijft prettig, en haar belangstelling is breed. Over de zieke koning moppert ze: ‘hij weet niet hoe je je als zieke moet gedragen en ook kan hij zich niet aan de voorschriften houden.’ Gastvrij is ze ook: ‘Als u wilt komen eten dan zal ik u mijn draagstoel sturen.’ Onthullender is haar kijk op het hofleven: ‘Ik heb nooit graag aan het Hof vertoefd, wel schep ik veel genoegen in goed en eerzaam gezelschap. Dat moet je hier niet zoeken.’

Armoede

Françoise d’Auberigné is in armoede geboren. Ze mag van geluk spreken als ze op haar zeventiende boven haar stand wordt uitgehuwelijkt aan de vijfentwintig jaar oudere dichter en vrijdenker Paul Scarron. Via Scarron ontmoet ze geletterd Parijs, en maakt ze in 1660 naam door een vermelding in de Dictionnaire des précieuses. Het paar is acht jaar samen, tot Scarrons overlijden in 1660.

In dat jaar trekt ook de intocht van Lodewijk de Veertiende met zijn jonge echtgenote Maria Theresia aan haar voorbij. Aan markies de Villarceaux schrijft ze: ‘De koningin moet zeker heel tevreden zijn geweest met de echtgenoot die haar ten deel is gevallen, toen zij zich gisterenavond te ruste legde.’ Na het overlijden van Maria Theresia is zij 23 jaar later zelf zijn tweede echtgenote.

De ambitieuze weduwe begint haar carrière aan het Franse hof als gouvernante. Ze ontfermt zich over de kinderen van de Zonnekoning en zijn vrouw Maria Theresa, maar zorgt ook voor zijn zeven nazaten bij zijn maîtresse Madame de Montespan. Dankzij gulle giften van de koning koopt Françoise in 1674 het Maintenon landgoed, inclusief markiezentitel. Tussen het babysitten door bouwt de welbespraakte Françoise een warme band op met de koning. Jammer is dat in dit boek niet duidelijk wordt hoe de relatie zich ontwikkelt. Dit, schrijven Bots en Schillings, hebben ze niet kunnen vaststellen. Veel post over die cruciale jaren zou zijn vernietigd. Wat overblijft zijn feitelijke gebeurtenissen uit die tijd.

Anders dan Madame de Montespan is De Maintenon nooit de maîtresse geweest van de koning. De koning heeft blijkbaar tot hun geheime huwelijk haar eer altijd gerespecteerd. Wat ze hem gaf was echte vriendschap en genegenheid, iets wat aan het hof veel kostbaarder was dan seks. Vreemd genoeg moet je dat zelf concluderen, want Bots en Schillings vinden het niet nodig de relatie nader te duiden.

Na het overlijden van Maria Theresa in 1683 noemen hovelingen Françoise achter haar rug ‘Mme De Maintenant’, omdat ze nu aan de koninklijke touwtjes trekt. ‘Maar ze moet natuurlijk niet denken dat haar omgeving vergeten is wat voorheen haar positie is geweest’, schrijft Madame de Sévigné.

Klooster

Dat De Maintenons positie aan het hof niet gemakkelijk was, herhalen Bots en Schillings overbodig vaak in hun weinig elegant geschreven biografie. Wat gelukkig geen afbreuk doet aan het kleurrijke leven van Madame. In het boek dat verlevendigd is met mooie prenten – hoewel soms slordig zonder jaartal – gaat erg veel aandacht naar Saint-Cyr, een klooster voor meisjes van armlastige adel, opgericht door De Maintenon en gefinancierd door de koning. Voor wie alles wil lezen over het opvoeden van kinderen tot goede christenen, is het boek een aanrader.

Maar hoe zat het nou precies met het gifschandaal rondom Madame de Montespan, die haar opvolgster haatte? En wat was er tussen de koning en de jonge Madame de Fontanges? Met een smeuïge en commerciële titel als De heimelijke echtgenote van Lodewijk XIV mag je verwachten dat auteurs ook zulke zaken niet uit de weg gaan.