Akkoord zet M-Oosten op scherp

De wereld is veiliger, zeggen internationale leiders. Maar de onrust in de regio neemt toe.

In Teheran vieren vrouwen dat Iran een nucleair akkoord heeft gesloten. In ruil voor het afbouwen van Irans nucleaire capaciteit zullen de economische sancties tegen het land worden opgeheven. Foto AP

Een echt akkoord is er nog lang niet maar met de bekendmaking van de ‘parameters van een Gemeenschappelijk Alomvattend Plan van Actie’ is gisteren in Lausanne een belangrijke stap gezet naar de normalisatie van de internationale status van Iran. De onderhandelaars van de vijf permanente leden van de VN-Veiligheidsraad plus Duitsland (P5+1) zien een veiliger wereld nu het omstreden Iraanse nucleaire programma aan banden wordt gelegd en een potentieel Iraans atoomwapen op zijn minst wordt uitgesteld.

Maar tegelijkertijd zijn de verhoudingen in het Midden-Oosten op scherp gezet. De Arabische Golfstaten en Israël vrezen een assertiever Iran als straks een belangrijk deel van de internationale sancties tegen de Islamitische Republiek zal worden opgeschort of opgeheven. De oorlog in Jemen van Saoedi-Arabië en zijn sunnitische alliantie tegen de shi’itische Houthi-rebellen, die als vijfde colonne van Iran worden gezien, kan als eerste reactie worden beschouwd op het akkoord van Lausanne.

De leiders van de VS, Rusland, China, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland aan de ene kant en Iran aan de andere kant waren allen zeer gemotiveerd om tot overeenstemming te komen. Ondanks felle oppositie van zijn eigen, pro-Israëlische Congres heeft met name de Amerikaanse president Obama zich ingespannen voor een akkoord.

Iran is immers een grote olie- en gasproducent waarmee Amerika én Europa graag weer zaken willen doen. Bovendien is het dreigende alternatief voor een politieke oplossing, militaire actie in een al door oorlog verscheurd Midden-Oosten, voor Obama onacceptabel. Het feit dat het shi’itische Iran een felle tegenstander is van de sunnitisch-extremistische terreurgroep Islamitische Staat (IS) diende onuitgesproken als extra aanmoediging. Militaire activiteit tegen IS wordt in sommige delen van Irak de facto met Iran gecoördineerd.

Het aantreden van de pragmatische Rohani als president van Iran bracht in 2013 hoop dat de al jaren voortsukkelende nucleaire onderhandelingen eindelijk tot resultaat zouden kunnen leiden. Rohani beloofde zijn kiezers verbetering van hun economische situatie, wat opheffing van de sancties en dus nucleaire concessies vergde. Aanvankelijk was er grote twijfel of Opperste Leider Ali Khamenei in zou stemmen met vergaande inperking van het atoomprogramma. Maar juist de laatste maanden hield hij de machtige radicale factie in de top in toom, kennelijk uit angst dat verdere economische neergang consequenties zou hebben voor zijn regime.

Behalve het Amerikaanse Congres en de Iraanse haviken blijven Israël en sunnitische Arabische landen, Saoedi-Arabië voorop, felle tegenstanders. De Israëlische premier Netanyahu, die sinds 1992 vreest voor een Iraanse atoombom, zei dat dit akkoord „Israëls voortbestaan bedreigt” en „Irans agressie en terreur in het hele Midden-Oosten en daarbuiten zal doen toenemen”. Maar het is onwaarschijnlijk dat Israël, dat zelf over atoomwapens beschikt, met militaire actie de internationale stemming trotseert.

Het luchtoffensief door de door Saoedi-Arabië aangevoerde sunnitische alliantie tegen de shi’itische Houthi’s in Jemen moet zonder twijfel in het licht worden gezien van de zich al geruime tijd aftekenende deal met Iran. Het Saoedische leiderschap beschouwt de Houthi’s als werktuig van Iran. Of dit werkelijk zo is, of dat hun recente militaire successen eerder het gevolg zijn van plaatselijke omstandigheden, doet er in feite niet toe. De perceptie is vaak feit.

De Saoediërs en hun bondgenoten constateren dat Iran ook de Syrische president Assad overeind houdt en dat het een belangrijke rol speelt in het nu door de shi’ieten gedomineerde bewind in Bagdad.

Dat de VS het offensief in Jemen steunen is een boodschap aan de Saoediërs: Washington blijft hun veiligheid garanderen, ook al sluit het een akkoord met Iran. Maar de nieuwe Saoedische koning Salman heeft met de traditionele voorzichtigheid gebroken en het heft in handen genomen – de Salmandoctrine noemt de prominente Saoedische journalist Jamal Kashoggi dit. Het is niet te verwachten dat Iran zal besluiten de Houthi’s militair te steunen – Jemen is voor Teheran nooit prioriteit geweest en het heeft de handen vol aan Syrië en Irak. Dit neemt niet weg dat het nucleaire akkoord in de regio voorlopig alleen maar meer geweld losmaakt.