In 5 minuten bijgepraat over het atoomoverleg met Iran

Vertegenwoordigers van de VS, Rusland, China, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Iran wachten op de start van een nieuwe overlegronde op 31 maart. Foto AP/Brendan Smialowski

Vandaag is de achtste dag ingegaan van het overleg in Lausanne tussen de P5+1 en Iran over het Iraanse atoomprogramma. De onderhandelingen duren al twee dagen langer dan gedacht nadat de deadline eergisteren verliep. Hoe staan de zaken ervoor?

Wat voor deadline is op 31 maart verlopen?

Afgelopen dinsdag verliep de deadline, door president Obama gesteld, voor het vastleggen van een basisakkoord. Om die deadline te halen waren onderhandelaars van alle partijen voor het eerst sinds maanden afgelopen donderdag in Lausanne bij elkaar gekomen. De echte deadline ligt op 1 juli, als er een definitief akkoord met alle uitgewerkte details moet liggen.

Maar de deadlines zijn al vaker oprekbaar gebleken in deze onderhandelingen. Nadat het overleg geopend werd in oktober 2013 – na de verkiezing van president Rohani in Iran – lag er na ruim een maand een interim-akkoord. Vervolgens zijn deadlines van vorige zomer en 24 november 2014 telkens uitgesteld.

Waarom wordt de deadline steeds uitgesteld?

Omdat alle partijen groot belang hechten aan een akkoord. De vijf permanente leden van de VN-Veiligheidsraad (VS, Rusland, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk) en Duitsland willen perse voorkomen dat Iran in staat is binnen een jaar een atoombom te maken. Daarom eisen zij een beperking van het Iraanse atoomprogramma, verscherpte inspecties en dat Iran de hoeveelheid verrijkt uranium, de brandstof voor nucleaire activiteiten, in haar bezit verkleind. Hoe belangrijk het Westen een akkoord vindt blijkt wel uit het feit dat de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry sinds zijn aanstelling nog nooit ergens zo lang op één plek over één onderwerp heeft onderhandeld.

Aan de andere kant wil Iran dat de sancties die zijn opgelegd aan het land vanwege het atoomprogramma, en de Iraanse economie in een crisis hebben gestort, worden opgeheven. Iran wil in ruil voor tegemoetkomingen wat betreft het atoomprogramma dat alle sancties onvoorwaardelijk verdwijnen.

Op de achtergrond speelt ook mee dat het Westen, en de VS voorop, niet nog een conflict in het Midden-Oosten willen. Dat wordt geplaagd door grote conflicten in Jemen, Syrië, Irak en Libië.

Hoe staan de onderhandelingen er nu voor?

Dat ligt er maar aan aan wie je het vraagt. Maar het feit dat de onderhandelingen nog steeds bezig zijn, zijn tekenen die wijzen op een aankomend akkoord, net als het feit dat de Israëlische premier Netanyahu, een groot tegenstander van de onderhandelingen, zich elke dag bozer lijkt te maken over het overleg in Lausanne.

Er lijkt momenteel overeenstemming te zijn over de beperkte voortzetting van het nucleaire programma van Iran, mits het wordt beperkt. Eerst werd de volledige stopzetting, mogelijk tijdelijk, geëist. In 2006 werd een VN-resolutie aangenomen die bevriezing van het verrijkingsprogramma beval. Iran heeft zich daar altijd hevig tegen verzet, omdat het non-proliferatieverdrag toestaat dat alle lidstaten uranium mogen verrijken.

Ook over een verscherpt inspectiebeleid lijken de partijen het met elkaar eens te zijn. Daarentegen is er nog geen akkoord over de afbakening van het nucleair onderzoek dat Iran wel mag blijven doen, de voorraad verrijkt uranium die Iran al heeft en de snelheid waarmee de sancties tegen Iran worden opgeheven.

Iran weigerde een paar dagen geleden een substantieel deel van het verrijkte uranium naar Rusland te verschepen. Eerder was daar wel sprake van, maar Iran heeft er nooit harde toezeggingen over gedaan. Wat betreft de sancties wil het Westen die slechts opschorten, zodat het in het geval van een Iraanse schending van het mogelijke akkoord weer snel sancties op kan leggen.

De reacties van de betrokken partijen van de afgelopen dagen op een rij:

  • De VS zeggen bij monde van Kerry dat er nog “een aantal lastige kwesties spelen”.
  • China waarschuwde gisteren voor het mislukken van de onderhandelingen en riep alle partijen op tot elkaar te komen.
  • De Britten spreken van “voorzichtig optimisme”.
  • Frankrijk zegt “een paar meters voor de finish” te zijn, maar dat zijn wel “de zwaarste meters”.
  • Rusland heeft bij monde van minister Lavrov gezegd dat er een principeakkoord zou liggen.
  • De Iraanse minister Zarif spreekt van “significante progressie” sinds vorige week.
  • De Duitse minister Steinmeier heeft gezegd dat hij donderdag blijft in hoop op een “politieke” overeenkomst.

Als er nu een akkoord komt, zijn we dan definitief klaar?

Nee, want dit is zou weer een tussenstap zijn naar een definitief pact tussen het Westen en Iran. Het gaat nu om een basisakkoord. Pas op 1 juli moet een definitief akkoord, met daarin alle uitgewerkte (technische) details, op tafel liggen.

Daartegen zal veel verzet zijn vanuit Israël, maar ook vanuit het Amerikaanse Congres. Dat wordt momenteel gedomineerd door Republikeinen, die fel gekant zijn tegen een akkoord met Iran. President Obama denkt het Congres echter niet nodig te hebben omdat het om een deal gaat die uitgaat van de internationale VN-resolutie uit 2006.

Mogelijk is er ook verzet vanuit Iran, want daar profiteert de elite het meest van de zwarte markt die in het land is ontstaan door de sancties die zijn opgelegd. Tijdens de onderhandelingen in Lausanne zijn er tot nu toe echter weinig tegengeluiden vanuit de Iraanse conservatieve hoek te horen geweest. Bovendien staat de opperste ayatollah achter het overleg.