Komt de chloorkip naar Nederland? 

En zes andere vragen over het vrijhandelsverdrag TTIP. 

De PvdA-fracties in het Europarlement en de Tweede Kamer schaarden zich vandaag bij de andere linkse partijen die fel ageren tegen het handelsverdrag TTIP. Waarom is dit vrijhandelsverdrag zo controversieel?

1. Tie-TIP?

Sinds de zomer van 2013 onderhandelen de VS en de EU over het Trans-Atlantic Trade and Investment Partnership (TTIP, spreek uit Tie-TIP). Dit handelsverdrag moet het grootste ter wereld worden: samen vormen de VS en de EU een markt van 815 miljoen mensen. TTIP heeft geen precedent; het moet verder gaan dan traditionele handelsverdragen die alleen handelstarieven elimineren. De VS en EU willen onder TTIP daarnaast tal van voorschriften en wettelijke normen voor producten en diensten gelijktrekken of wederzijds erkennen. Europese auto’s hoeven dan in de VS niet meer opnieuw een crashtest te ondergaan. En oesters uit Europa mogen dan de VS in, omdat de partijen elkaars testen voor bacteriepreventie erkennen. Het wegnemen van al die verschillen zou kosten schelen en handel stimuleren.

2. Waarom willen de EU en de VS dit?

Met het handelsakkoord kunnen de VS en EU hun opkrabbelende economieën een impuls geven zonder zelf veel te hoeven investeren. Europese firma’s kunnen makkelijker en meer in de VS verkopen, en ze kunnen meedingen als in de VS diensten worden uitbesteed. Europese consumenten krijgen meer keus in de winkels, prijzen zouden lager worden.

Volgens twee door de EU uitgezette onderzoeken zou TTIP in de EU tot 0,5 procent extra groei in 2027 opleveren en zou het 1,3 miljoen banen scheppen. Elk Europees huishouden zou er door TTIP 545 euro per jaar op vooruitgaan.

 Daarnaast heeft TTIP geopolitieke voordelen. Met het verdrag, dat 50% van het mondiale BBP, 30% van de huidige wereldhandel en 11,6 % van de wereldbevolking omsluit, willen de EU en de VS een mondiale handelsnorm stellen. Ze haasten zich met hun ‘economische Navo’ productstandaarden te bepalen voordat China dit met zijn goedkope exportproducten de facto voor elkaar krijgt. Een Atlantisch handelsblok zou daarnaast een sterk tegenwicht vormen tegen het ondemocratische Rusland - het zou Europa bijvoorbeeld minder afhankelijk maken van Russisch gas.

3. Wat zijn dan eigenlijk de bezwaren?

 Er zijn ook altijd verliezers bij een vrijhandelsakkoord. Op de EU- ramingen voor economische groei en banen is dan ook veel kritiek van kritische economen en maatschappelijke organisaties. De EU schat de gevolgen van TTIP volgens hen te positief in omdat steeds wordt uitgegaan van een volledig akkoord, waarin vrijwel alle handelstarieven zijn verdwenen en dat een vergaande harmonisatie van productnormen bevat.

Ook op een ander EU-cijfer is kritiek: volgens een peiling van Eurobarometer is 74 procent van de Nederlanders voor TTIP. Maar in de vraagstelling van de peiling blijkt het woord TTIP niet voor te komen.

Bij TTIP zullen ook zeker banen verloren gaan, juist omdát er efficiënter geproduceerd kan worden. Onderzoeker Jeronim Capaldo van de ILO, de internationale arbeidsorganisatie, schat bijvoorbeeld dat TTIP ten koste zal gaan van  banen, economische groei en export binnen de EU. Veel van de Noord-Europese export naar Zuid-Europa zal volgens hem weggeconcurreerd worden door de VS.

Betrokkenen bij TTIP verzekeren het publiek keer op keer dat productnormen kunnen worden gelijkgeschakeld zonder dat dit Europese standaarden aantast of uitholt - zie de oesters en de auto’s. „Wat de campagnevoerders ook zeggen”, verzekerde Handelscommissaris Malmström vorige maand in deze krant, „het gaat bij TTIP niet om het verlagen van Europese standaarden van voedselveiligheid of milieubescherming.”

Toch zijn linkse politieke partijen en honderden maatschappelijke organisaties ervan overtuigd dat de EU onder Amerikaanse druk zijn normen voor voedselveiligheid, dierenwelzijn chemicaliën en werknemersrechten zal verlagen – en dat zo op termijn de deur wordt opengezet voor allerlei producten die de EU al jaren weert, zoals in chloor gedompelde kip, genetisch gemanipuleerd voedsel, hormoonvlees en schaliegas.

Daarbij zal TTIP, zo vrezen critici, machtsverhoudingen tussen bedrijven onderling en tussen bedrijven en burgers scheef trekken. Grote spelers zullen met hun krachtige lobby's de normen vastleggen om kleinere bedrijven de pas af te snijden. De keus voor consumenten zal misschien groeien, maar die van burgers zal juist worden ingeperkt doordat in TTIP economische belangen voor alle andere gaan. Elke regel of wet waaraan een bedrijf moet voldoen geldt in jargon immers als 'trade-irritant', als hinderpaal.  Tenslotte zal het arbitragemechanisme ISDS bedrijven het recht geven staten aan te klagen als er wetten in de maak zijn die hun winsten in gevaar brengen.

4. ISDS?

ISDS staat voor Investor-State-Dispute Settlement. Dit systeem voor handelsgeschillen houdt in dat drie speciaal benoemde advocaten, buiten de gewone rechtspraak om, bindende uitspraken doen over claims van bedrijven tegen staten.

ISDS werd een halve eeuw geleden bedacht om investeren in risicolanden aantrekkelijker te maken. Het was tot voor kort een standaardelement in de naar schatting 3.200 handelsverdragen in de wereld. Maar de laatste twee jaar ligt ISDS zwaar onder vuur omdat het te populair is geworden: met hulp van gespecialiseerde advocaten wordt het ingezet als drukmiddel om wetgeving tegen te houden. Bekende voorbeelden zijn de claim van vervoersgigant Veolia tegen Egypte, omdat dit het minimumloon verhoogde. Of de claim van energiebedrijf Vattenfall tegen Duitsland, nadat dit stopte met de ontwikkeling van kernenergie.

ISDS is hét twistpunt van het handelsverdrag. Karel de Gucht, de voorganger van de huidige  EU-handelscommissaris Malmström, zette vorig jaar de onderhandelingen stop na massief verzet door Europese ngo's. Op de publieke consultatie die hij vervolgens uitschreef kwamen 150.000 reacties, vrijwel alle negatief. Malmström nam vervolgens het voorstel van een aantal Europese sociaaldemocraten, onder wie de Nederlandse minister van internationale handel Lilianne Ploumen, over om voor geschillenbeslechting een internationaal onafhankelijk gerechtshof op te richten. Maar dit komt vermoedelijk niet meer op tijd voor TTIP. Voor de Amerikanen is het weglaten van de clausule, zoals in Europa linkse partijen en ngo's bepleiten, niet verteerbaar. Een complicerende factor is dat de clausule al in licht aangepaste vorm is opgenomen in het CETA, het handelsverdrag met Canada dat al wel gesloten is, maar nog niet in werking getreden.

5. Hoe wordt uiteindelijk besloten?

De Europese Commissie voert namens de EU-lidstaten de onderhandelingen – het heeft die bevoegdheid sinds het Verdrag van Lissabon (2009). Het Europees Parlement moet het verdrag uiteindelijk goed- of afkeuren. Of nationale parlementen mogen meebeslissen heeft te maken met de precieze reikwijdte van het verdrag en kan dus pas bepaald worden als TTIP klaar is. Zeker nu de maatschappelijke onrust groeit willen sommige van de 28 nationale parlementen in de EU over TTIP kunnen stemmen, wat ratificatie nog ingewikkelder maakt. De nieuwe Griekse regering wijst TTIP al categorisch af.

In de VS heeft president Obama een speciale wet nodig om het verdrag voor een ja of nee-stem aan het Congres te kunnen voorleggen - anders kan dit tegen ieder onderdeel bezwaar maken. Ook in de VS is onrust over TTIP en over een ander groot handelsverdrag met Azië dat Obama voor het einde van zijn ambtstermijn wil sluiten.

De onderhandelingen verlopen overigens moeizaam. Er zijn acht rondes geweest en voor de zomer vinden er nog twee plaats. Onlangs moest commissaris Malmström het tijdschema weer bijstellen. TTIP komt niet af in 2015, zoals de bedoeling was.

6. Wie zijn de politieke voor- en tegenstanders?

In Nederland leek TTIP in politiek Den Haag lange tijd weinig omstreden. Alleen de SP, GroenLinks en Partij voor de Dieren waren tegen. Dat lijkt nu te veranderen. Afgelopen week sprak de Tweede Kamer zich in een motie uit tegen ISDS, als dit “afbreuk doet aan ons nationale rechtssysteem en onze democratische besluitvorming”. Indiener was Gert-Jan Segers van de ChristenUnie. De motie werd gesteund door alle partijen behalve de VVD.

In het Europarlement is de positie van de sociaaldemocraten cruciaal. Leken ze aanvankelijk kritisch maar meegaand, vandaag werd duidelijk dat zich bij hen een meerderheid tegen TTIP begint af te tekenen. De drie PvdA-ers in de fractie verklaarden zich vandaag in deze krant alvast tegenstander van het verdrag. Dat is bijzonder lastig voor twee prominente  partijgenoten: EU-Commissaris Frans Timmermans, die TTIP door het Europarlement moet loodsen, en voor handelsminister Lilianne Ploumen, die TTIP onvermoeibaar blijft aanprijzen.

In het EU-parlement zijn de Groenen en andere linkse fracties tegen ISDS en tegen TTIP. De christendemocraten, de liberalen en de ECR-fractie van de Britse Tories zijn vóór. 

7. Komt de chloorkip uiteindelijk de EU binnen?

De chloorkip, het in de VS in een chlooroplossing gedompelde kippenkarkas, vormt het schrikbeeld van TTIP.

De kip laat goed het verschil in voedsel- en productiecultuur zien tussen de EU en de VS dat het gelijktrekken van productnormen zo moeilijk maakt – en zo controversieel. In de EU geldt voor slachtvee de ‘van boerderij tot vork’ aanpak die verontreiniging moet verkomen; voedsel- en milieubescherming berusten in de EU op het voorzorgsprincipe. Amerika redeneert precies omgekeerd: totdat onomstotelijk vast staat dat een middel schadelijk is, is het toegestaan. Momenteel zijn vier verschillende middelen toegestaan om bacteriën op kippenvlees te doden.

Zal de Europeaan dit chemische mormel uiteindelijk op zijn bord krijgen omdat de EU het verbod erop opgeeft onder Amerikaanse druk? Of zullen Europese pluimveehandelaren worden weggeconcurreerd als de partijen elkaars productnormen erkennen en hun markten openstellen, waarna de goedkope chloorkip de duurdere Europese kip van de markt drukt?

Geen van beiden, bezweert handelscommissaris Malmström keer op keer, net als haar voorganger Karel de Gucht. De chloorkip komt er niet in.

Een tussenweg lijkt niet mogelijk. Toch lijkt die nu al gebaand te worden, en zelfs nog vóór de onderhandelingen over TTIP zijn afgesloten. De Europese Commissie overweegt om het gebruik van één van de vier in de VS toegestane middelen, perazijnzuur (een verbinding van azijnzuur en waterstofperoxide), toe te staan.