Het programma dat nooit stopt

Big Brother is al in bijna vijftig landen uitgezonden – binnenkort ook in China. Nederlands succesvolste tv-format ooit is nog lang niet versleten. Hoe is dit blijvende succes te verklaren?

Nog een paar maanden en dan kunnen een half miljard Chinezen zien wat de rest van de wereld jaren geleden al zag. Minstens tien mensen, opgesloten in een huis zonder contact met de buitenwereld, 24 uur per dag gevolgd door camera’s. In augustus begint de Chinese versie van Big Brother op online platform Youku Tudou – de Chinese versie van YouTube met vijfhonderd miljoen actieve gebruikers.

Terwijl de Nederlandse kijker al bijna tien jaar geen Big Brother meer te zien krijgt, is het format ruim vijftien jaar na de start allerminst versleten. Op de Australische zender Nine is net het elfde seizoen afgelopen, Telecinco in Spanje sloot in december de vijftiende editie af en de Amerikaanse zender CBS trok vorig jaar per aflevering zo’n zeven miljoen kijkers met seizoen zestien.

Vorige week werd bekend dat het Verenigd Koninkrijk nog drie seizoenen vastplakt aan de Big Brother-serie die al loopt sinds 2000: eerst op Channel 4, vanaf 2011 op het kleinere Channel 5. De zender betaalde ruim 27 miljoen euro per jaar aan producent Endemol om een reguliere en een celebrityversie van ‘BB’ uit te mogen zenden.

Naast internationale edities voor Zuid-Amerika, Afrika en de Arabische wereld is China het 48ste land waar de realityshow wordt gemaakt. „China is onontgonnen terrein voor de hele tv-industrie”, zegt Laurens Drillich, directeur van de Nederlandse tak van Endemol. „Er is geen ander land met zo veel mogelijkheden. Dit is de echte grote klapper.”

Het programma werd ooit bedacht tijdens een brainstormmiddag in 1997. Een kleine twintig jaar later heeft het Endemol honderden miljoenen opgebracht. In 2003 zorgde Big Brother voor grofweg de helft van de ruim 900 miljoen omzet van Endemol. Nu is het aandeel van de show een stuk lager, aldus Drillich. Big Brother is een duur programma: een seizoen kost in Nederland tussen 3 en 7 miljoen euro, afhankelijk van de wensen van de zender. Hoe groter het tv-land, hoe hoger de kosten. De zender moet het programma bovendien volledig voorfinancieren.

Wooncontainers

Big Brother is het succesvolste Nederlandse format ooit. De eerste aflevering van de realityshow werd 16 september 1999 uitgezonden door Veronica, vanuit wooncontainers in Almere. Sindsdien is de basis nauwelijks veranderd.

Hoe valt dit blijvende succes te verklaren? Big Brother gaat over universele thema’s die steeds nieuwe generaties aanspreken, zegt televisiewetenschapper Maarten Reesink, die een boek schreef over Big Brother. Over onderlinge persoonlijke verhoudingen en de vervaging van de grens tussen publiek en privé. „Met name dat laatste wordt steeds belangrijker”, zegt Reesink. „In 1999 was er nog geen Facebook.”

Big Brother was het eerste programma dat internet en tv aan elkaar koppelde, waardoor kijkers 24 uur per dag betrokken konden blijven. De show maakte duidelijk wat er gebeurt als je privacy weghaalt: sommige kandidaten werden hard aangepakt, anderen werden sterren. Sinds Big Brother kan iedereen beroemd worden, ook zonder duidelijk aanwijsbaar talent. YouTube-sterren als de Nederlander Enzo Knol en de Zweedse gamer PewDiePie, populair onder jongeren, zijn daar een uitvloeisel van.

In ieder land anders

„Wat ik mooi vind aan Big Brother”, zegt Drillich, die zelf Big Brother Mexico maakte, „is dat je de volkscultuur van een land terugziet in het programma. In de VS gaat Big Brother over de strategie om te winnen. In één uur op CBS zie je hoe de ene persoon de andere verraadt, samenspant met een derde en een vierde gebruikt.” In de Braziliaanse en Argentijnse versies gaat het volgens hem juist om relaties, vriendschap, liefde. „De winnaar is daar ook niet per se de slimste. En de Britse versie heeft altijd iets ranzigs.”

Het idee van een huis vol onbekende mensen is inmiddels deels losgelaten. Het programma is nu een geregisseerd tv-genre dat weinig meer te maken heeft met het realistische karakter dat de term reality suggereert. De ‘gewone’ mensen die wat op de bank hangen zijn vervangen door characters, die met elkaar worden gecombineerd en opdrachten moeten doen. Kandidaten die vaak al beroemd zijn – en weten wat ‘goede televisie’ nodig heeft.

Bange zenders

Zo zijn nou eenmaal de tv-wetten, zegt Drillich. Sterker, hij denkt dat de ‘te gewone’ deelnemers aan Big Brother in Nederland een van de belangrijkste oorzaken waren dat het programma hier na ‘slechts’ zes seizoenen stopte. „Bart en Ruud waren niet heel uitgesproken deelnemers. Het programma was zo controversieel – experts stelden dat wij riskeerden dat deelnemers gek zouden worden of misschien zelfmoord zouden plegen – dat er heel voorzichtig is gecast. Dat zag je ook in Mexico.”

Dat nam niet weg dat Bart en Ruud achteraf veel last van het programma kregen. Bart durfde de straat niet op en Ruud verloor zijn baan, huwelijk en huis. „Ik was mijn privacy helemaal kwijt en toen sloot ik mezelf maar op – wat helemaal niks voor mij is”, vertelde hij vorig jaar in een interview.

Een andere reden dat Big Brother in Nederland vroegtijdig stopte, is volgens Drillich dat het format nooit een ‘gewoon’ programma is geworden. „Men bleef het zien als een groot evenement dat minstens twee miljoen kijkers moest trekken, en niet de 700.000 die Utopia nu elke dag haalt op SBS 6. In het Verenigd Koninkrijk heeft het wel die omslag gemaakt, van het grotere Channel 4 naar het kleine Channel 5.

Drillich gelooft maar ten dele dat Nederlandse kijkers sneller dan buitenlandse kijkers behoefte hebben aan iets nieuws. „Kijk naar Expeditie Robinson, Wie is de Mol? en Boer Zoekt Vrouw. Formats die al jaren meegaan, maar nog steeds veel kijkers trekken. Big Brother komt ooit weer terug op de Nederlandse tv. Dat weet ik zeker.”