Vervolging daders is nog ver weg

Er is bewijs dat separatisten de MH17 neerschoten. Maar het OM vraagt ook om tips. Hoe staat het met het onderzoek?

Het Openbaar Ministerie gaf gisteren beelden en geluidsfragmenten vrij in het onderzoek naar de ramp met vlucht MH17. Hieruit zou blijken dat het toestel werd neergeschoten met een Boekraket, afgevuurd door pro-Russische separatisten in Oost-Oekraïne. Beantwoording van de vraag of iemand strafrechtelijk vervolgd zal worden voor de crash – en zo ja: wie – komt langzaam dichterbij.

1 Betekent de nieuwe informatie dat het OM binnenkort overgaat tot vervolging van separatisten?

Nee. Het OM is nog niet veel dichter bij een vervolging, zegt een woordvoerder. Het internationale team zal nog zeker het hele jaar bezig zijn met onderzoek. Wel is het zo dat van de vier scenario’s die het justitieteam aanvankelijk onderzocht, er twee zijn afgevallen. Naast een separatistische aanval met een Boekraket onderzoekt het OM alleen nog de mogelijkheid dat de MH17 vanuit de lucht is neergeschoten. Het is zelfs de vraag of het ooit tot vervolging komt, zegt hoogleraar internationaal strafrecht Göran Sluiter. „Met een cynische blik zou deze oproep aan getuigen gezien kunnen worden als een wanhoopsdaad, omdat het onderzoek is vastgelopen.”

2 Is bekend of verdachten in Nederland worden berecht?

Nee. Daar is nog geen beslissing over genomen, zegt het OM, en dat zal nog een serieuze discussie worden. In het internationale team dat de crash onderzoekt werken justitiemensen samen uit België, Australië, Nederland, Maleisië en Oekraïne. Pas als er meer zekerheid bestaat over de vermoedelijke daders en de toedracht, besluiten de landen waar vervolging zal plaatsvinden. België en Australië liggen minder voor de hand, zegt het OM, maar naast Nederland zijn Maleisië en Oekraïne serieuze opties. De verdachten zouden in Nederland overigens berecht worden door de rechtbank in Den Haag, niet door een internationaal tribunaal zoals het Internationaal Strafhof. De Haagse rechtbank heeft een speciale kamer die zich bezighoudt met internationale misdrijven die verband met Nederland houden.

3 Zijn getuigen niet te bang om verklaringen af te leggen?

Het OM denkt dat dat mogelijk is, en meldt daarom expliciet dat getuigen die zorgen hebben over hun veiligheid bescherming kunnen krijgen. Welk type bescherming dat is kan het OM niet zeggen. Dat moet van geval tot geval worden bekeken, net als welk land de beschermingsmaatregelen moet nemen. Het internationale justitieteam is gezamenlijk verantwoordelijk voor de veiligheid. In het uiterste geval kan een getuige een andere identiteit krijgen.

De veiligheid van getuigen in het Nederlands strafproces is in ieder geval op papier redelijk goed geregeld, zegt hoogleraar Sluiter. Beter dan bij internationale tribunalen. „Hun identiteit kan bijvoorbeeld geheim blijven in het strafproces.” Het zou volgens hem kunnen helpen als het OM zegt: we erkennen de risico’s, en we regelen voor alle getuigen een advocaat.

4 Als het OM besluit om separatisten te vervolgen, welke dan?

Degenen die de vrachtwagen bestuurden en op de knop drukten, of degenen die het bevel gaven? Of allemaal?

Dat hangt ervanaf. Voor het OM is het nog te vroeg voor die vraag. Volgens hoogleraar Sluiter is goed denkbaar dat het OM de beslissing laat afhangen van de feitelijke beschikbaarheid van verdachten: wie kunnen we oppakken, in plaats van: wie valt het grootste verwijt te maken. Het is ook niet zo dat rebellen die laag in rang staan niet strafrechtelijk verantwoordelijk zijn, zegt Sluiter. Zeker niet als het oorlogsrecht wordt toegepast. „Al sinds de processen na de Tweede Wereldoorlog kunnen ondergeschikten zich niet vrijpleiten met het ‘bevel is bevel’.” Als verdachten onder het gewone strafrecht worden vervolgd, zou dat in theorie nog wel kunnen – gehoorzamen van een ambtelijk bevel – maar aan dat verweer zitten volgens Sluiter wel erg veel haken en ogen.

5 Kunnen separatisten worden overgedragen aan Nederland?

Ja. Nederland heeft een uitleveringsverdrag met Oekraïne, dus verdachten die daar worden opgepakt kunnen aan Nederland worden uitgeleverd. Overigens kunnen verdachten, zeker als oorlogsrecht wordt toegepast, veroordeeld worden zonder dat ze bij een proces aanwezig zijn, bij verstek. Maar daar zit niemand op te wachten, zegt hoogleraar strafrecht Sluiter. „Dan is te makkelijk het verwijt te maken dat die verdachte zich niet heeft kunnen verdedigen.”