Dit betekent niet dat het OM nu heel dicht bij de oplossing is

het MH17-onderzoek

De oproep van het OM aan het Oekraïense volk zou een wanhoopsdaad kunnen zijn. Hoe gaat het met het onderzoek? Is vervolging al nabij?

De vraag of er iemand strafrechtelijk vervolgd zal worden voor het neerhalen van vlucht MH17, en wie, wordt langzaam beantwoord.

1 Betekent deze nieuwe informatie dat het OM binnenkort overgaat tot vervolging van de separatisten uit deze opnames?

Nee. Het Openbaar Ministerie is nog niet veel dichter bij een vervolging, zegt een woordvoerder. Het internationale team zal nog zeker het hele jaar bezig zijn met onderzoek. Wel is het zo dat van de vier scenario’s die het justitieteam aanvankelijk onderzocht, er twee zijn afgevallen. Naast een separatistische aanval met een Boekraket onderzoekt het OM alleen nog de mogelijkheid dat vlucht MH17 uit de lucht is geschoten. Het is zelfs de vraag of het ooit tot vervolging komt, zegt hoogleraar internationaal strafrecht Göran Sluiter. „Met een cynische blik zou deze oproep aan getuigen gezien kunnen worden als een wanhoopsdaad, omdat het onderzoek is vastgelopen.”

2 Is al bekend of verdachten in Nederland berecht zullen worden?

Nee. Daar is nog geen beslissing over genomen, zegt het OM, en dat zal nog een serieuze discussie worden. In het internationale team dat de crash onderzoekt werken justitiemensen samen uit België, Australië, Nederland, Maleisië en Oekraïne. Pas als er meer zekerheid bestaat over de vermoedelijke daders en de toedracht, besluiten de landen waar vervolging zal plaatsvinden.

België en Australië liggen minder voor de hand, zegt een woordvoerder van het OM, maar naast Nederland zijn Maleisië en Oekraïne serieuze opties. De verdachten zouden in Nederland overigens berecht worden door de rechtbank in Den Haag, niet door een internationaal tribunaal zoals het Internationaal Strafhof. De Haagse rechtbank heeft een speciale kamer die zich bezighoudt met internationaal strafrecht: internationale misdrijven die een verband met Nederland hebben.

3 Zijn getuigen niet te bang om verklaringen af te leggen?

Het OM denkt dat dat mogelijk is, en meldt daarom expliciet dat getuigen die zorgen hebben over hun veiligheid bescherming kunnen krijgen. Welk type bescherming dat is kan het OM niet zeggen. Dat moet van geval tot geval worden bekeken, net als welk land de beschermingsmaatregelen moet nemen. Het internationale justitieteam is gezamenlijk verantwoordelijk voor de veiligheid. In het uiterste geval kan een getuige een andere identiteit krijgen.

De veiligheid van getuigen in het Nederlands strafproces is in ieder geval op papier redelijk goed geregeld, zegt hoogleraar Sluiter. Beter dan bij internationale tribunalen. „Hun identiteit kan bijvoorbeeld geheim blijven in het strafproces.” Het zou volgens hem kunnen helpen als het OM zegt: we erkennen de risico’s, en we regelen voor alle getuigen een advocaat.

4 Als het OM besluit om separatisten te vervolgen, welke dan? Degenen die de vrachtwagen bestuurden en op de knop drukten, of degenen die het bevel gaven? Of allemaal?

Dat hangt ervanaf. Voor het OM is het nog te vroeg voor die vraag. Volgens hoogleraar Sluiter is goed denkbaar dat het OM de beslissing laat afhangen van de feitelijke beschikbaarheid van verdachten: wie kunnen we oppakken, in plaats van: wie valt het grootste verwijt te maken. Het is ook niet zo dat rebellen die laag in rang staan niet strafrechtelijk verantwoordelijk zijn, zegt Sluiter. Zeker niet als het oorlogsrecht wordt toegepast. „Al sinds de processen na de Tweede Wereldoorlog kunnen ondergeschikten zich niet vrijpleiten met het ‘bevel is bevel’.” Als verdachten onder het gewone strafrecht worden vervolgd, zou dat in theorie nog wel kunnen – gehoorzamen van een ambtelijk bevel – maar aan dat verweer zitten volgens Sluiter wel erg veel haken en ogen.

5 Kunnen separatisten wel worden overgedragen aan Nederland?

Ja. Nederland heeft een uitleveringsverdrag met Oekraïne, dus verdachten die daar worden opgepakt kunnen aan Nederland worden uitgeleverd. Overigens kunnen verdachten, zeker als oorlogsrecht wordt toegepast, veroordeeld worden zonder dat ze bij een proces aanwezig zijn, bij verstek. Maar daar zit niemand op te wachten, zegt hoogleraar strafrecht Sluiter. „Dan is te makkelijk het verwijt te maken dat die verdachte zich niet heeft kunnen verdedigen.”