‘De wagen is terug in Rusland’

De betrokkenheid van Rusland bij de ramp met MH17 wordt steeds duidelijker. „Het is wat ik denk? Iets met een M?” „Ja, ja, ja, Boek.”

Wrakstukken van het toestel van vlucht MH17 liggen op vliegbasis Gilze-Rijen, waar ze worden onderzocht. foto ROBIN VAN LONKHUIJSen/ ANP

Er was chaos. En er was paniek. Het is de ochtend van 18 juli, de dag nadat vlucht MH17 in het oosten van Oekraïne is neergestort. Een commandant van de pro-Russische separatisten in Donetsk belt met een onderschikte. Hij vloekt en tiert, en helemaal nuchter lijkt hij ook niet meer.

„Waar is hij hij, die kameraad van jou”, lalt de commandant. „Hij is God weet waarheen gereden. Wat was er gisteren aan de hand?”

„De wagen is overgegaan naar waar hij moet zijn”, zegt de ondergeschikte. „Alles is normaal verlopen.”

„Maar hij heeft zijn telefoon uitgezet, godverdomme, teringzooi. En wij weten niet waar de wagen is.”

De ondergeschikte stelt zijn baas gerust. „De wagen is in Rusland.’’

Opsporing verzocht

Het is interessant materiaal, dat het Openbaar Ministerie gisteren openbaar maakte namens het zogenoemde Joint Investigation Team (JIT), de multinationale onderzoeksgroep die de vliegramp met de Boeing van Malaysia Airlines onderzoekt. Het Russisch gesproken filmpje is bedoeld om nieuwe getuigen te vinden voor het onderzoek.

Maar de twaalf minuten ‘Opsporing verzocht’ presenteert ook nieuw materiaal, dat nieuwe aanwijzingen biedt voor een mogelijke betrokkenheid van Rusland.

In het filmpje presenteert het OM vier afgeluisterde telefoongesprekken „tussen separatisten”. Twee daarvan gaan over het vervoer van een Boek-raket naar Donetsk, en verder - waarschijnlijk de regio bij Snezjnoje, vanwaar de Boek werd afgevuurd.

„Ik ben al in Donetsk”, zegt een chauffeur tegen zijn commandant. „Waar moeten wij die schoonheid naar toe transporteren?”

„Het is wat ik denk?”, zegt de commandant. „Iets met een M?” - in het Russisch wordt het Boek-raketsysteem aangeduid als ‘Boek-M’.

„Ja, ja, ja’’, zegt de chauffeur. „Boek.”

Drie andere gesprekken zijn getapt nádat MH17 is neergestort. En als hier inderdaad separatisten aan het woord zijn, zoals het OM zegt, dan is er enige paniek in de gelederen. Commandanten weten niet meer waar iedereen uithangt. Onbekenden beginnen ineens te bellen met de mannen in het veld. Een bemanningslid van de ‘installatie’ blijkt ineens kwijt te zijn. „Hij heeft zijn bemanning verneukt”, vloekt een afgetapte ‘separatist’.

De getapte gesprekken bieden nieuwe aanwijzingen van Russische betrokkenheid bij de vliegramp. Op de dag van de ramp, en de vroege ochtend daarna zijn er op verschillende plaatsen in het oosten van Oekraïne beelden gemaakt van een witte Volvo-truck met oplegger, die een Boek-raketsysteem vervoert. Die beelden zijn al langer op internet te vinden, en het OM gebruikt ze nu ook.

Boekinstallatie gefilmd

Zo heeft iemand in de vroege ochtend van 18 juli, om vijf uur, de Boek-installatie gefilmd bij een kruispunt in Loegansk. Er is goed te zien dat op de installatie één van de vier raketten ontbreekt. Drie uur later, zo blijkt de tapgesprekken, is de Boek blijkbaar in Rusland. Een groep mannen rond een strijder met de bijnaam ‘Bibliotekar’, (‘Bibliothecaris’ in het Russisch) heeft ‘de wagen’ veilig naar Rusland gebracht.

„Ik heb net met ze gebeld, ze zijn nu in Rusland”, zegt een van de ‘separatisten’. „Uit Rusland brengen ze nu een andere wagen.” Met ‘de wagen’ of ‘auto’, lijken de mannen de Boek-installatie te bedoelen.

In de ‘getuigenoproep’ schetst het OM de route die Boek heeft gevolgd voor en na de aanslag. In de nacht vóór de aanslag stond de Boek nog in Severne, een klein plaatsje op de Russische grens. Eerder die week, op 14 juli, was vlak daarbij een Antonov-transportvliegtuig van de Oekraïense luchtmacht neergeschoten. Het is een nieuwe aanwijzing dat de raketinstallatie mogelijke uit Rusland kwam.

Bij het materiaal dat nu is gepresenteerd door het OM past één voorbehoud: het is afkomstig van de Oekraïense veiligheidsdienst SBOe. Die organisatie, die die tot eind februari  2014 nog in dienst stond van het regime van president Janoekovitsj,  heeft geen goede naam. Kort na de crash publiceerde de SBOe een eigen reconstructie, maar daarin werd een foto gebruikt van een Boek die al maanden oud was. Toen de SBOe in november meldde dat terroristen in Charkov in opdracht van Moskou een aanslag wilden plegen op minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders, werd er in Nederland tamelijk meewarig gereageerd.

Authentieke opnames

Maar volgens de Nederlandse justitie, en die van Australië, België, Maleisië en Oekraïne, is het materiaal van de SBOe betrouwbaar. Het is „uit-en-te-na onderzocht”, zei hoofdofficier Fred Westerbeke, die de leiding heeft over het onderzoek. Volgens Westerbeke gaat het om „authentieke opnames uit dat gebied.” Maar het OM houdt nadrukkelijk nog een slag om de arm. Zo zal nog steeds onderzoek worden gedaan naar het scenario dat Moskou heeft gepresenteerd: MH17 is mogelijk neergehaald door een (Oekraïense) straaljager. Binnenkort hopen de onderzoekers af te reizen naar Moskou, zo meldt het OM.