Wat seculiere bewegingen van IS kunnen leren

Islamisten zijn de seculiere jeugdbewegingen in het Midden-Oosten ver voorbij gestreefd. Hoe kan dit, vraagt Maajid Nawaz zich af.

Het dorp Al Alam, nabij Tikrit, nadat Iraanse troepen de jihadisten van IS hebben verdreven, maart 2015. foto afp

De Arabische opstanden die vanaf eind 2010 over het Midden-Oosten en Noord-Afrika raasden, zijn gekaapt. De seculiere en liberale jeugdbewegingen die ontstonden om dictators af te zetten, waren slecht toegerust om hun vliegende start een vervolg te geven. Islamitische groeperingen zijn hen inmiddels ver voorbijgestreefd.

Islamisten zijn beter dan welke andere groepering dan ook in staat gebleken om in het machtsvacuüm dat na een revolutie ontstaat, de macht te grijpen. Willen we dit mechanisme veranderen, dan moeten we doorgronden waarom het islamisme in zo’n machtsvacuüm zo veel verleidelijker is dan de liberale democratie.

Als voormalig aanhanger van een extremistische islamistische ideologie weet ik uit persoonlijke ervaring hoe aanlokkelijk clubs als Islamitische Staat (IS) zijn. En weet ik hoe het komt dat een groepering die haar tegenstanders kruisigt meer aanspreekt dan een groepering die haar opponenten vreedzaam probeert uit te dagen.

Islamitische bewegingen vinden hun kracht in diverse factoren – factoren die hun seculiere, liberale concurrenten meestal missen. Worden deze gecombineerd, dan leidt dat vaak tot islamisme, die schaamteloze manipulatie van religie, die aanlokkelijke ideologie.

Allereerst gaat het om de grondslag van de politieke drijfveren, om het achterliggende idee: het islamisme. Dan doel ik op de wens en de vermeende noodzaak om een versie van de sharia als wet te handhaven.

Dit idee wordt versterkt door de volgende factor: verhalen. Elk idee moet immers worden ondersteund door een reeks verhalen die de legitimiteit bevestigt.

Diverse ‘soorten’ islamisten klampen zich vaak vast aan het verhaal dat er een oorlog tegen de islam plaatsvindt. Deze oorlog zou rechtstreeks voortvloeien uit een ‘kruisvaarders’-complot tegen de ummah, de islamitische natie, en maakt moslims wereldwijd tot slachtoffer. Het antwoord op zulke ideeën is terugvechten, een jihad te voeren. Het is niet zo moeilijk in te zien waarom dit jongeren en rechtelozen kan aanspreken.

Naast verhalen heeft elke sociale beweging een sterke leider nodig. Bij IS draait alles om de persoonlijkheidscultus van de zelfverklaarde kalief Abu Bakr al-Baghdadi. Keer op keer worden we met zijn afbeelding gebombardeerd. Veel IS-aanhangers gebruiken voor hun profielfoto op Twitter beelden van zijn khutba (preek) in Mosul.

Dit alles wordt verankerd en gepopulariseerd door symbolen van dapperheid. Jihadisten voeren een zwarte vlag met daarop in wit geschreven de shahada (getuigenis), die teruggaat op de opstand van de Abbasiden tegen de Omajjaden. De theologische grondslagen hiervan zijn wankel en de vlag is pas onlangs weer uit de vergetelheid gehaald dankzij de soennitische partij Hizb ut-Tahrir, die het gebruik ervan nieuw leven inblies bij haar oprichting in 1953.

Daarom is het ook een ernstige misvatting om van de ‘vlag van de islam’ te spreken. Net als het islamisme is dit een vorm van manipulatie.

Natuurlijk kent het islamisme ook een einddoel, zoals de meeste sociale bewegingen. Het uiteindelijke doel van alle islamisten is om het onrecht dat moslims over de hele wereld wordt aangedaan recht te zetten en hen te verenigen onder één leider, de kalief. IS is het voorbeeld.

En ja, IS heeft een tastbare vooruitgang geboekt als het gaat om de verwezenlijking van dit doel. Daarom spreekt de beweging extremisten ook aan. In haar propaganda wemelt het van de verwijzingen naar de imperialistische grenzen die zijn vastgelegd in het Sykes-Picotverdrag ten tijde van de Eerste Wereldoorlog. Die grenzen, voor alle duidelijkheid, willen de extremisten uitwissen.

Dankzij een mengeling van deze factoren hebben de islamistische groeperingen elke liberale of seculiere groepering overvleugeld. Dat de islamisten sociale bewegingen vormen die hecht verbonden worden door een reeks denkbeelden en symbolen, en niet een losse coalitie vormen met het beperkte doel een dictator af te zetten, heeft daar ook aan bijgedragen. Sterker nog, het grootste probleem voor niet-islamisten is dat ze nauwelijks weten hoe het verder moet als de dictator is verdreven.

Doordat de anti-autoritaire secularisten niet goed zijn toegerust en de middelpuntvliedende kracht missen die hen zou moeten samenbinden, zijn ze gedoemd te mislukken. Door het ontbreken van de mechanismen die een groep mensen tot een beweging maakt, zijn ook de bouwstenen voor een democratie afwezig: ideeën, verhalen, leiders, symbolen en einddoelen. Op dit vlak zullen we opnieuw moeten beginnen.

We hebben een beweging nodig die grenzen overschrijdt, diverse volken verenigt en waarvan het verlangen naar verandering dieper gaat dan losse coalities van gelijkgestemde individuen. We moeten opkweken en voeden wat er inmiddels is, en we moeten streven naar de vorming van een sociale beweging die zich toelegt op de verspreiding van een seculier democratisch ideaal met behulp van – zoals de islamisten met zoveel succes doen – ideeën, verhalen, leiders en doelen.

De wens om het despotisme uit de hele regio te verdrijven zou op een dag de vorm aan kunnen nemen van een regionale unie met de grondbeginselen van economische welvaart, godsdienstvrijheid en collectieve veiligheid. De hoop op iets anders, iets seculiers, moet worden versterkt.

Wat het Midden-Oosten op dit moment nodig heeft, is een seculiere kracht die een seculiere droom koestert. Nu is de enige ‘droom’ het kalifaat. Die mag niet zonder concurrentie blijven.

    • Maajid Nawaz