Stoffer en blik van de VVD

Steeds moet de VVD-fractievoorzitter uitleggen dat er wéér een rotte appel in zijn gelederen zat.

Wie denkt Halbe Zijlstra wel dat hij is, suggereerde Johan Houwers woensdag op zijn eerste dag terug in de Tweede Kamer. Zijlstra had hem zojuist verstoten uit de VVD-fractie en hij was geroyeerd uit de partij. Die Zijlstra, zo had Houwers opgezocht, kreeg bij de verkiezingen van 2012 maar zo’n vierduizend voorkeurstemmen, nog geen zeshonderd meer dan hijzelf.

Zijlstra was destijds staatssecretaris van Onderwijs en nummer zeven op de kandidatenlijst, achter stemmentrekkers als Mark Rutte, Edith Schippers, Fred Teeven en Jeanine Hennis. Niet bekend om meer dan zijn liefde voor fietsen, postduiven en Metallica. En waren drastische bezuinigingen op cultuur in het kabinet-Rutte I.

Nu is hij tweeënhalf jaar de fractievoorzitter van de grootste partij en de enige ‘kroonprins’ in de VVD die hardop heeft uitgesproken dat hij „bereid is” de opvolger van Mark Rutte te zijn. Voorlopig wordt hij echter geplaagd door de schandalen. Afgelopen week moest voor de vierde keer onder zijn leiderschap een VVD-Kamerlid opstappen om een integriteitskwestie. „Ik hoop dat we er nu wel een keer zijn”, verzuchtte hij deze week toen hij weer een verklaring moest afleggen.

Zijlstra kan meedogenloos klinken als hij deze kwesties afhandelt. De situatie van Kamerlid René Leegte, met een niet gemelde bijbaan, was direct „onhoudbaar”. „Voor fraudeurs is in de VVD geen plaats”, zei hij voor hij Houwers royeerde. Ook Ivo Opstelten moest van hem meteen vertrekken als minister toen bleek dat een cruciaal document over de zogeheten ‘Teevendeal’ met crimineel Cees H. toch was opgedoken.

„Zijn uitstraling is heel streng”, zegt Tamara van Ark, vicefractievoorzitter van de VVD. Ook omdat hij graag de harde law&order-lijn van de VVD uitdraagt en hamert op veiligheid. Maar bij anderen in de fractie zelf staat hij juist bekend als losser dan zijn voorganger Stef Blok, die de VVD-Kamerleden wel erg kort hield als het ging om eigen plannetjes en contacten met journalisten. „Als je Halbe overtuigt met een plan, dan spreekt hij vertrouwen uit en kan hij ook loslaten”, zegt Van Ark. Zijlstra laat haar vaak de moeilijke gesprekken voeren met Kamerleden die weg moeten of niet mogen terugkomen.

„Zijlstra is van het zakelijke, Van Ark is de afdeling warmte en communicatie”, zegt Fred Teeven, de ex-staatssecretaris van Justitie die deze week als Kamerlid terugkeerde. Teeven mag die hardheid van Zijlstra wel. „Hij weet dat niemand groter is dan de partij en oordeelt: als jouw aanwezigheid geen benefit is voor de VVD, dan gaat er een streep doorheen.” Indirect kostte dat ook Teeven zijn baan als staatssecretaris, want toen Opstelten moest opstappen, ging hij ook. „Ik vind dat Zijlstra de minister wel wat meer krediet had kunnen geven.”

Akkefietje

Wie wel lang Zijlstra’s steun behield, was Mark Verheijen. Toen NRC Handelsblad publiceerde over zijn declaratiegedrag, noemde Zijlstra dat „een akkefietje”. Na een onderzoek van de integriteitscommissie van de VVD bleek dat Verheijen handelde in strijd met de regels. „Het past eigenlijk niet bij Halbe dat hij daar zo snel reageerde, want hij is meestal zeer weloverwogen”, zegt Loek Hermans, voorman van de VVD in de Eerste Kamer. „Het siert hem dat hij later heeft toegegeven dat hij te snel conclusies had getrokken.”

De schandalen ten spijt, doet Zijlstra het volgens velen goed als fractievoorzitter. Ook politici van andere partijen roemen hem als „betrouwbaar”, „zonder trucjes” en „geestig”. En hij slaagt erin – volgens sommige PvdA’ers beter dan hun eigen Diederik Samsom – om à la Frits Bolkestein met radicale voorstellen te komen die tegen het kabinetsbeleid ingaan, bijvoorbeeld het idee om de Europese grenzen te sluiten voor asielzoekers.

In Kamerdebatten oogt hij soms nonchalant. Of hij nu een VVD-standpunt uitdraagt, het kabinetsbelang verdedigt of Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg uit de brand helpt. Die houding wordt door sommigen ongenaakbaar of zelfs arrogant genoemd.

Volgens Ton Elias kan Zijlstra het goed hebben om „de kop van jut te zijn” die de fractievoorzitter van de grootste partij nu eenmaal altijd is. „Hij komt van Shell en koos ervoor de publieke zaak te gaan dienen. Maar hij weet dat hij zo weer een succesvolle carrière elders kan oppakken. Dat maakt hem zo onafhankelijk.” Ook relletjes of politieke onzekerheid kan hij goed hebben. „Hij kan met een soort lacherigheid zeggen: nou, we zullen eens zien wat vandaag weer het probleem is.” Zijlstra’s enige slechte eigenschap, volgens Elias, is zijn ongeduld. Bijvoorbeeld bij medewerkers of fractieleden „die zitten te zwetsen”.

Zijn positie is ook lastig vanwege de constante (her)onderhandelingen over plannen uit het regeerakkoord. Toen hij staatssecretaris was, kon hij zonder al te veel overleg en gepolder zijn bezuinigingen doorvoeren. Nu moet hij altijd inschikken, niet alleen voor coalitiepartner PvdA, maar ook voor gedogers D66, ChristenUnie en SGP. Die kunnen zo met nog geen fractie van de zetels van de VVD successen boeken waarmee de VVD tandenknarsend akkoord moet gaan. Misschien nog wel pijnlijker voor Zijlstra waren de buitenparlementaire akkoorden – van sociaal akkoord tot energieakkoord – waarbij hij nauwelijks betrokken is, maar die hij wel moet steunen. „Hij moet altijd met stoffer en blik achter de premier aan”, zegt Teeven.

Dat hij deze „moeilijke rotbaan” doet is volgens Elias „uit plichtsbesef, maar ook als investering in zijn toekomst”. Daarvoor werkt Zijlstra ook aan een sterker politiek profiel. De man die er tijdens de bezuinigingen op de culturele sector mee koketteerde dat hij niet van toneel, schilderkunst en klassieke muziek houdt, maar van thrillers en heavy metal, schrijft nu intellectuele verhandelingen over het Nederlandse buitenlands beleid en bemoeit zich met een onderzoek naar het parlementaire stelsel.

De opvolging van Mark Rutte, door Zijlstra of iemand anders, is voorlopig „niet aan de orde” zeggen alle VVD’ers. Maar misschien krijgt Halbe Zijlstra bij een volgende verkiezing wel iets meer voorkeurstemmen.