Angelina Jolie wilde waarschuwen. Terecht?

borst- en eierstokkanker

Ook in Nederland worden eierstokken en eileiders soms preventief verwijderd. Hoe effectief is dat?

Toen Angelina Jolie in 2013 bekendmaakte dat zij haar borsten preventief had laten afzetten, omdat zij door haar erfelijke aanleg een sterk verhoogde kans op borstkanker had, veroorzaakte dat ook in Nederland een sterke toeloop van vrouwen met een genetisch risico die hetzelfde wilden laten doen. Deze week schreef Jolie een stuk in The New York Times over de verwijdering van haar eistokken en eileiders: ze wil „dat vrouwen die risico lopen de mogelijkheden zouden kennen”.

1 Hoeveel vrouwen hebben een verhoogde kans op borst- of eierstokkanker?

Jaarlijks wordt in Nederland bij ongeveer 13.000 vrouwen borstkanker geconstateerd. Bij ongeveer tien procent van hen is een erfelijke component in het spel. In de algemene bevolking komen mutaties die een sterk verhoogde kans geven op borstkanker niet veel voor (minder dan een kwart procent), maar in sommige families wordt het ongemerkt van generatie op generatie doorgegeven.

2 Is de situatie voor iedere draagster van zulke mutaties vergelijkbaar?

Nee, dat loopt sterk uiteen, afhankelijk van het soort genetische mutatie. Lang niet altijd is het risico daarvan zo groot als bij Angelina Jolie. Ook het risico van BRCA1-mutaties wordt al lager ingeschat dan eind jaren negentig toen ze net ontdekt waren. Waarschijnlijk leveren andere genen ook een bijdrage. Tegenwoordig maken artsen daarom een individuele inschatting voor een patiënt op basis van haar genen en informatie uit haar stamboom.

In Nederland blijkt bij ongeveer een kwart van de vrouwen met erfelijke borstkanker een mutatie te zitten in het BRCA1- of BRCA2-gen. Mutaties in andere genen, zoals P53 en PTEN, zijn zeldzamer. Specifiek in Nederland komt de Chek2-mutatie vaak voor. Deze mutatie is vermoedelijk lang geleden bij een van onze voorouders ontstaan en doorgegeven. De genetische fout in Chek2 vergroot het risico op borstkanker twee tot drie keer.

3 Is het preventief verwijderen van borsten verstandig?

Draagsters van een BRCA1- of BRCA2-mutatie kunnen in Nederland inderdaad overwegen hun borsten preventief te laten verwijderen. Veel vrouwen gaan daar niet meteen toe over. Ze kiezen in plaats daarvan voor regelmatige controle, waarbij ze eenmaal per jaar een MRI en mammogram laten maken.

4 Hoe effectief is het verwijderen van eierstokken?

In Nederland is het beleid om draagsters van een BRCA1- of BRCA2-mutatie te adviseren hun eierstokken rond hun veertigste preventief te laten verwijderen. Zo’n zestig procent van de vrouwen volgt dat advies op. Anders dan bij borsttumoren is het niet eenvoudig om vrouwen te controleren op eierstokkanker. Als daar een tumor wordt ontdekt, is het meestal te laat en zal de vrouw er binnen een paar jaar aan overlijden. Preventief ingrijpen heeft daarom de voorkeur. Maar weghalen heeft ook grote medische nadelen. Vrouwen belanden er onmiddellijk door in de overgang en kunnen te maken krijgen met broze botten, vervroegde cognitieve achteruitgang en een hoger risico op hart- en vaatziekten. Hormoonvervangingstherapie om de overgang uit te stellen heeft het nadeel dat het borstkanker kan bevorderen. Daarom kan het niet gebruikt worden bij vrouwen die al eerder borstkanker hebben gehad; dat zou achtergebleven tumorcellen weer kunnen stimuleren.

5 Kan een andere leefstijl het risico op borst- of eierstokkanker beperken?

Uit epidemiologisch onderzoek blijkt inderdaad dat bijvoorbeeld vroeg kinderen krijgen en kinderen zogen het risico op borstkanker verlaagt. Maar de genetische factor bij vrouwen met borstkanker in de familie is vaak zo groot dat dit een mug is vergeleken met een olifant. Toch is de mug er wel, blijkt uit onderzoek. Een vrouw die langdurig de anticonceptiepil slikt en daar al voor haar twintigste mee begint, heeft ietsje extra risico.

6 Is met het weghalen van borsten en eierstokken het verhoogde risico op kanker verdwenen?

Nee, mutaties in BRCA1 maar vooral BRCA2 geven ook een verhoogd risico op andere tumoren. Die zijn echter zeldzaam, en zo divers dat het geen zin heeft daar telkens op te controleren. Maar opgeteld is er met name voor dragers van een mutatie in BRCA2 een extra risico op kanker.