Mens is zwakste schakel in cockpit

Juist omdat computer steeds meer techniek overneemt, wordt de factor mens in cockpit belangrijker.

Een medewerker van Germanwings draagt een rouwlintje op het uniform. foto Wolfgang Rattay/Reuters

Met zichtbare tegenzin zei Carsten Spohr, de bestuursvoorzitter van Lufthansa, gisteren tijdens de persconferentie dat co-piloot Andreas Lubitz zijn opleiding zes jaar geleden een tijd onderbroken heeft. Over de reden wilde hij niets zeggen: hij heeft een zwijgplicht. Maar de Frankfurter Allgemeine Zeitung meldde kort daarna dat Lubitz in die periode een burn-out heeft gehad. Lubitz zou dat verteld hebben aan een schoolvriendin in Montabaur, waar hij vandaan kwam.

„Een burn-out?”, zegt Peter Herfst van psychologisch onderzoeksbureau Herfst & Partners. „Tijdens zijn opleiding? Dan hadden ze hem niet meer moeten terugnemen.” Zijn bureau selecteert aankomende piloten, onder andere voor de KLM-vliegopleiding. Een belangrijk onderdeel is het onderzoek naar de ‘persoonlijke competenties’ en iemands stabiliteit. Rust, zelfvertrouwen, stressbestendigheid.

Herfst: „Je opleiding onderbreken omdat je een burn-out hebt, bewijst voor mij dat je psychische draagkracht onvoldoende is om piloot te kunnen zijn. Piloten moeten kunnen omgaan met de vervelende en stressvolle gebeurtenissen die iedereen vroeg of laat meemaakt in zijn leven.” Herfst zegt dat het „aardige, sociale, positieve” mensen zijn die door de keuring heen komen. „Ze zijn actief, sporten veel, werken naast hun opleiding.” Zo’n jongen lijkt Andreas Lubitz ook te zijn geweest.

Medische keuring

Ogen, oren, hart, longen. De medische keuring van piloten is streng, en ook de technische en communicatieve vaardigheden worden voortdurend geoefend en getest. Veiligheidsdiensten controleren of piloten niet in aanraking komen met de politie. Maar in de gaten houden of iemand een depressie ontwikkelt of misschien zelfs suïcidaal wordt, daar hebben luchtvaartmaatschappijen geen systeem voor.

De Internationale Burgerluchtvaartorganisatie (ICAO) eist naar aanleiding van de ramp met de A320 van Germanwings dat ook de ‘psychologische fitheid’ van piloten regelmatig onderzocht wordt. Zonodig moet daar een neuropsychologisch onderzoek op volgen. De ICAO, een VN-organisatie, stelt de standaarden op voor de internationale luchtvaart. De Zwitserse rampenonderzoeker Daniel Knecht zegt in de Zwitserse krant Neue Zürcher Zeitung dat de factor mens in de cockpit steeds belangrijker wordt, juist omdat de techniek wordt overgenomen door de computer. Die mens moet beter in de gaten worden gehouden. Hij is en blijft de zwakste schakel. Onderzoeker Peter Herfst vindt al lang dat piloten regelmatig opnieuw onderworpen zouden moeten worden aan een psychologische test. „Bij trambestuurders en buschauffeurs gebeurt het ook, elke vijf jaar, sinds kort is dat verplicht.”

De vraag is of je stress hebt

„Bij de medische check vragen ze wel hoe je je voelt”, zegt Piet-Hein Eldering, piloot bij de KLM en bestuurslid van de Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers. „Ze vragen of je goed slaapt en of je stress hebt.”

Daar blijft het bij. Piloten zijn verplicht naar waarheid te antwoorden, maar hoe controleer je dat? Durven ze te zeggen dat ze een alcoholprobleem hebben als ze vervolgens van het vliegtuig worden gehaald?

Een andere KLM’er – hij wil anoniem blijven, omdat hij van zijn werkgever niet met de pers mag praten – zegt dat piloten er wel heel goed bij elkaar op letten of ze zich normaal gedragen, of alles oké is. Dat wordt ze geleerd tijdens de opleiding en ze worden ook geselecteerd op dat soort sociale sensitiviteit. „Het is een deel van je verantwoordelijkheid”, zegt hij. „Je moet eerlijk zijn tegenover jezelf en tegenover elkaar. Heb je ruzie thuis? Vertel het, dan kan de ander daar rekening mee houden.”

Deze piloot is zelf weleens een poos thuisgebleven omdat hij zich door een paar ellendige gebeurtenissen in zijn leven niet tot werken in staat achtte. „Op een gegeven moment heb ik me ziek gemeld, vlak voordat ik moest gaan vliegen. Toen ik vertelde waarom, werd er zeer begripvol gereageerd. Ik heb psychologische begeleiding gekregen, dat heeft goed geholpen, en na verloop van tijd kon ik weer aan het werk.” Maar het was niet zo dat zijn collega’s of zijn werkgever zeiden dat hij zich beter ziek kon melden. Hij besloot dat zelf.

Angst om baan te verliezen

Volgens deze piloot is het cruciaal dat mensen zich vrij voelen om eerlijk te zijn. „Je moet bijvoorbeeld niet bang zijn om je baan te verliezen.” In de Duitse en Amerikaanse media wordt gesuggereerd dat dit laatste bij Andreas Lubitz een rol heeft gespeeld. Germanwings gaat saneren en jonge piloten, zeker bij prijsvechters, hebben zelden een vast contract. Vaak hebben ze zich enorm in de schulden moeten steken om de opleiding te kunnen volgen.

De KLM-piloot: „Als die jongen van Germanwings in een eerder stadium had durven zeggen dat het niet goed met hem ging, dan was het waarschijnlijk anders gelopen. Wat er ook met hem aan de hand is geweest, als het maar doorgroeit en doorgroeit in je hoofd en je durft er niets over te zeggen, ja, dan kan dat op een gegeven moment ontploffen.”