'Een burnout? Dat betekent exit voor een piloot'

De cockpit van een Airbus 320 vliegsimulator. Foto Reuters / /Leonhard Foeger

Met zichtbare tegenzin zei Carsten Spohr, de bestuursvoorzitter van Lufthansa, gisteren tijdens de persconferentie dat co-piloot Andreas Lubitz zijn opleiding destijds met zes maanden onderbroken heeft. Over de reden wilde hij niets zeggen, hij had zwijgplicht. Maar de Frankfurter Allgemeine Zeitung meldde kort daarna dat Lubitz in die periode een burnout heeft gehad.

„Een burnout?” zegt Peter Herfst van psychologisch onderzoeksbureau Herfst & Partners. „Tijdens zijn opleiding? Dan hadden ze hem niet meer moeten terugnemen.” Zijn bureau selecteert aankomende piloten, onder andere voor de KLM-vliegopleiding. Een belangrijk onderdeel is het onderzoek naar de ‘persoonlijke competenties’, met op nummer één iemands stabiliteit. Rust, zelfvertrouwen, stressbestendigheid. Herfst: „Je opleiding onderbreken omdat je een burnout hebt bewijst voor mij dat je psychische draagkracht onvoldoende is om piloot te kunnen zijn. Piloten moeten kunnen omgaan met de vervelende en stressvolle gebeurtenissen die iedereen vroeg of laat meemaakt in zijn leven.”

Keuring

Ogen, oren, hart, longen. De medische keuring van piloten is streng, en ook de technische en communicatieve vaardigheden worden voortdurend geoefend en getest. Veiligheidsdiensten controleren of piloten niet in aanraking komen met de politie. Maar in de gaten houden of iemand een depressie ontwikkelt of misschien zelfs suïcidaal wordt, daar hebben luchtvaartmaatschappijen geen systeem voor.

Na de ramp met de A320 van Germanwings zeggen verschillende experts in vliegongevallen dat zo’n controlesysteem er wel zou moeten zijn. Een van hen, de Zwitser Daniel Knecht, zegt in de Neue Zürcher Zeitung dat de factor mens in de cockpit steeds belangrijker wordt, juist omdat de techniek meer en meer wordt overgenomen door de computer. Die mens moet dus beter in de gaten worden gehouden.

De Air France-piloot Jean Serrat, geciteerd in Time Magazine: „Er wordt nooit onderzoek gedaan naar onze persoonlijke levens of religieuze overtuigingen.” Peter Herfst vindt allang dat piloten regelmatig opnieuw onderworpen zouden moeten worden aan een psychologische test. „Bij trambestuurders en buschauffeurs gebeurt het ook, elke vijf jaar, sinds kort is dat verplicht.” Bij treinmachinisten is het ook verplicht.

Problemen? Vertel het

„Bij de medische check vragen ze wel hoe je je voelt”, zegt Piet-Hein Eldering, piloot bij de KLM en bestuurslid van de Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers. „Ze vragen of je goed slaapt en of je stress hebt.” Maar daar blijft het bij. Een andere KLM’er – hij wil anoniem blijven – zegt dat piloten er wel heel goed bij elkaar op letten of ze zich normaal gedragen, of alles oké is. Dat wordt ze geleerd tijdens de opleiding en ze worden ook geselecteerd op dat soort sociale sensitiviteit. „Het is een deel van je verantwoordelijkheid”, zegt hij. „Je moet eerlijk zijn tegenover jezelf en tegenover elkaar. Heb je ruzie thuis? Heb je problemen? Vertel het, dan kan de ander daar rekening mee houden.”

Deze piloot is zelf wel eens een poos thuisgebleven omdat hij zich door een paar ellendige gebeurtenissen in zijn leven niet tot werken in staat achtte. „Op een gegeven moment heb ik me ziek gemeld, vlak voordat ik moest gaan vliegen. Toen ik vertelde waarom werd er zeer begripvol op gereageerd. Ik heb psychologische begeleiding gekregen, dat heeft goed geholpen, en na verloop van tijd kon ik weer aan het werk.”

Ontploffen

Volgens deze piloot is het cruciaal dat mensen zich vrij voelen om eerlijk te zijn. „Je moet bijvoorbeeld niet bang zijn om je baan te verliezen.” In de Duitse media wordt gesuggereerd dat het bij Andreas Lubitz een rol heeft gespeeld. Germanwings gaat saneren en jonge piloten, zeker bij prijsvechters, hebben zelden een vast contract. Vaak hebben ze zich enorm in de schulden moeten steken om de opleiding te kunnen volgen. De KLM-piloot: „Als die jongen van Germanwings in een eerder stadium had durven zeggen dat het niet goed met hem ging, dan was het waarschijnlijk anders gelopen. Wat er ook met hem aan de hand is geweest, als het maar doorgroeit en doorgroeit in je hoofd en je durft er niets over te zeggen, ja, dan kan dat op een gegeven moment ontploffen.”