‘Vertigo’ in Stunde Null

‘Vertigo meets the Holocaust’ is een prikkelende samenvatting van Christian Petzolds Phoenix. Hierin keert de Joodse Nelly uit het concentratiekamp terug naar Duitsland. Haar flink gehavende gelaat is bedekt met verband. „Hoe wil je eruitzien”, vraagt de arts die haar gezicht gaat reconstrueren. Alles is mogelijk, maar Nelly wil niemand anders dan zichzelf zijn. Hoe ironisch is het als zij zich later kleedt en kapt als filmster Hedy Lamarr.

Nadat ze is opgelapt, gaat Nelly temidden van de puinhopen van een kapotgeschoten Berlijn (‘Stunde Null’) op zoek naar haar echtgenoot Johnny. Ze vindt hem in nachtclub Phoenix, waar een schaars gekleed cabaretduo een Duitse versie van Cole Porters Night and Day opvoert. Tot haar grote schrik herkent hij haar niet, hoewel zij hem in de verte wel aan zijn verdwenen echtgenote doet denken. Dit leidt tot een plannetje: als zij zich transformeert tot het evenbeeld van Nelly, mag zij meedelen in het geld dat hij opstrijkt als blijkt dat zij nog leeft. Want dan is zij de enige erfgename van haar in de kampen omgekomen familie.

Wat volgt heeft dezelfde tragiek als Hitchcocks Vertigo, waarin James Stewart niet beseft dat Judy (Kim Novak) dezelfde persoon is als zijn omgekomen geliefde Madeleine en haar obsessief omvormt tot een nieuwe versie van Madeleine. In Phoenix gebeurt iets soortgelijks, al storen de vele onaannemelijkheden. Zo vindt Johnny het kennelijk niet vreemd dat Nelly in één keer dezelfde handtekening kan zetten als zijn echtgenote. En ziet en hoort hij echt niet dat Nelly zijn verdwenen vrouw is? En waarom laat Nelly het allemaal zo lijdzaam toe?

Maar misschien moeten we Phoenix wel helemaal niet opvatten als realistisch verhaal, hoewel Petzold wel degelijk iets wil zeggen over naoorlogs Duitsland. Zo voorspelt Johnny correct dat niemand geïnteresseerd zal zijn in haar kampervaringen.

Nee, Petzold en zijn vorig jaar overleden coscenarist Harun Farocki zien Phoenix veeleer als metafilm. Een bouwwerk dat tsjokvol zit met verwijzingen naar de film- en cultuurgeschiedenis: van de slagschaduwen van de film noir en de fysieke en morele puinhopen uit de Duitse Trümmerfilm tot het muzikale motief van Phoenix, het prachtige lied Speak Low („Love is a spark, lost in the dark”) van Kurt Weill. En net zoals Johnny als moderne Pygmalion zijn sculptuur Nelly tot leven wekt, doet Petzold dat keer op keer met zijn vaste actrice Nina Hoss. Of is Johnny Kurt Weill en Nelly diens muze Lotte Lenya? Dit web van verwijzingen maakt van Phoenix vooral een intellectuele constructie. Eentje die je van een afstand bewondert, maar die je ook wat koud laat.