Tatoeages zijn mainstream. Amputeer eens een vinger

Tatoeages en piercings zie je genoeg op straat. Dus zoeken mensen naar nieuwe dingen om hun lichaam te versieren. Zoals een gespleten tong of een kunstig litteken. Maar waarom doe je dat? Daar is nu een expositie over in het Tropenmuseum in Amsterdam.

Marc Lu tatoeëert bij voorkeur tatoeages die over meerdere lichamen lopen. „Toen ik een tatoeage ging zetten die over tien lichamen liep, overschreed ik weer een grens. Dat is voor mij waar body modification om draait.” Foto Marc Lu

Marc Lu heeft zijn ringvingers geamputeerd tot aan het onderste kootje. Zijn oogwit is niet langer zichtbaar na de tatoeage op zijn oogballen. Zijn lichaam is voor bijna 100 procent bedekt met tatoeages, zelfs de huid onder zijn nagels is getatoeëerd. Hij heeft vele bewust aangebrachte littekens. Een deel van zijn oren is verwijderd, net als zijn tepels en zijn navel. Zijn tong is gespleten en er zijn nog gaten zichtbaar van voormalige piercings. Zijn project voor dit jaar zijn zwarte keramische tanden en het tatoeëren van zijn tandvlees.

Zelf spreekt de Duitser, die zelf een gerenommeerd tatoeëerder is, heel nuchter over het gesleutel aan zijn lichaam. ‘Het komt bij mij altijd neer op het overschrijden van grenzen’, mailt Lu vanuit Azië waar hij op reis is. ‘Er moet geen stap meer terug zijn.’

Waarom doen mensen aan body modification, ofwel het esthetisch aanpassen van het lichaam? Daar gaat de expositie Body Art over in het Tropenmuseum in Amsterdam. In elke cultuur heeft de aanpassing van het lichaam een andere betekenis, vertelt conservator Daan van Dartel, samensteller van de tentoonstelling. Voor de Dajak in Borneo is hun tatoeage een kaart naar het hiernamaals. De Iatmul in Papoea-Nieuw-Guinea maken littekens die de beten van een krokodil verbeelden en zo de overgang naar de volwassenheid laten zien. En de sak yant-tatoeages uit Thailand moeten geluk brengen. Die laatste vorm van tatoeage is bekend geworden door de rug van Angelina Jolie waarop een sak yant-tatoeage prijkt. „Je ziet een culturele toe-eigening”, zegt Van Dartel. „Dat kan disrespectvol zijn. Maori zijn niet blij wanneer je bijvoorbeeld als westerling hun tatoeages overneemt. Dat is iets wat ze daar moeten verdienen en mogen krijgen, niet iets wat je zomaar als versiering laat zetten. Echt westerse tatoeages zijn motieven: zoals het hart, de adelaar, het anker. Eigenlijk alles wat bijvoorbeeld zeemannen vroeger lieten zetten.”

Tatoeëren is uit, littekens zijn in

Na de tatoeages kwamen in westerse steden de piercings, daarna begon het uitrekken van de oorlellen. Nu is er scarification waarbij de huid in een vorm wordt weggehaald zodat er een sierlijk litteken ontstaat, laten mensen zich brandmerken of laten ze hun tong splijten, opereren ze hun oren zodat die op puntige elfenoortjes lijken of plaatsen ze siliconenimplantaten (in de vorm van een hartje, ster of iets anders) onder hun huid.

Veel van die lichaamsversieringen kun je bij Tom van Oudenaarden van Piercing Utrecht laten zetten. Hij plaatst implantaten, kan brandmerken, scarification plaatsen en ook voor de ‘ouderwetse’ piercing kun je bij hem terecht. „Veel van deze lichaamsaanpassingen zijn trendgevoelig”, zegt hij. „Anderhalf jaar terug was het splijten van je tong plots populair, nu wordt dat weer minder. Ook omdat steeds meer mensen het doen. Als iets mainstream wordt dan vindt een aantal mensen het gelijk niet leuk meer.”

Marc Lu heeft zijn tattooshop gesloten nadat tatoeages steeds populairder werden. „Het is geen subcultuur meer, het is mode en het is overal. Ik haat het. Iedereen heeft tegenwoordig een gat in zijn oorlel, de makers van body modifications zijn alleen nog maar bezig met het opereren van oren. Mensen laten dit doen omdat het mode is, dat betekent dat het op een gegeven moment ook geen mode meer is en dat ze ervan af willen.” Lu tatoeëert alleen nog mensen die hij kent en doet bij voorkeur tatoeages die over meerdere lichamen lopen. „Toen ik een tatoeage ging zetten die over tien lichamen liep, overschreed ik weer een grens. Dat is voor mij waar body modification om draait.”

Tom van Oudenaarden zit in zijn winkel in Utrecht niet te wachten op mensen die in een bevlieging iets willen laten doen. „Ik kreeg een man op bezoek die de initialen van zijn vriendin wilde brandmerken. Een tatoeage kun je nog laten verwijderen of er iets overheen zetten. Bij een brandmerk gaat dat niet. Pas na twee gesprekken met klanten ga ik daadwerkelijk over tot het aanbrengen van wat ze vragen.”

In zijn winkel komen ook mensen om een gaatje in hun oor te laten zetten. Als ze daar worden geconfronteerd met siliconenimplantaten die onder de huid kunnen worden geplaatst, vragen ze of de mensen die dat laten doen wel goed bij hun hoofd zijn. Na enige uitleg groeit de interesse, merkt Van Oudenaarden. „Ik weet niet hoe ik het zou vinden als die implantaten net zo populair worden als tatoeages nu zijn”, zegt hij. „Ik doe dit omdat ik het leuk vind en omdat het bijzonder is. Als heel Utrecht plotseling op de stoep zou staan voor bijvoorbeeld implantaten, zou ik misschien toch iets anders zoeken om te doen.”

En het volgende: je vinger amputeren

In de extreemste voorbeelden, zoals het geval is bij Marc Lu, laat iemand zijn ringvingers amputeren. „Het gaat bij mij om vrijheid”, aldus Lu. „Niemand kan me vertellen wat ik wel of niet mag doen, zelfs mijn geest niet. Het amputeren van mijn vingers is een van de belangrijkste momenten uit mijn leven geweest. Ik heb daar negen jaar over gedacht. Het laatste jaar ben ik er alleen maar mee bezig geweest hoe ik die vingers gebruikte en of ik ze functioneel zou missen als ze er niet meer waren. Dit kon ik niet meer terugdraaien zoals een tatoeage die je laat verwijderen of een piercing die je uitdoet. Ik vergeet het gevoel nooit meer toen ik mijn verwijderde vinger zag liggen en de weken daarna toen ik leerde accepteren dat die vingers er niet meer aanzaten. Het is nu twee jaar later en ik kan me niet meer voorstellen dat ik die vingers nog zou hebben. Hetzelfde geldt voor mijn ogen. Als ik oude foto's zie, heb ik niet meer het gevoel dat ik dat ben. Zo veranderen grenzen.”

Volgens Tom van Oudenaarden zou de onderhuidse chip nog wel een hoge vlucht kunnen nemen in de toekomst. „Er zijn nu al veel hogeropgeleiden die een klein magneetje onder hun huid laten aanbrengen. Ik heb er zelf ook eentje bij mijn vinger. Dan voel je het gelijk als je onder een hoogspanningsmast staat of als ergens veel elektromagnetische straling is. Het zal snel mogelijk worden om een chip aan te brengen die je lichaamsfuncties meet, zoals die smartwatches nu doen. Biohacking wordt dat genoemd. Dan draait het veel meer om functie dan om vorm.”

Daan van Dartel hoopt dat de expositie Body Art het beeld over tatoeages en body modification nuanceert. „Juist door onze topstukken uit het Tropenmuseum, het Afrika Museum en het Museum Volkenkunde te laten zien die over body modification gaan, hopen we te laten zien dat het van alle tijden en alle culturen is. Dat mensen erover gaan nadenken waarom het bij een groep in Afrika wel normaal is en bij Nederlanders raar. Hopelijk lopen de bezoekers hier straks de deur uit met een ander beeld van lichaamsaanpassingen.”