Geef je ziel een wasbeurt, begin Pasen met Bach

De donkere dagen zijn voorbij, het licht dient zich aan. Maar zonder de Matthaüs Passion zal het nooit echt Pasen worden, meent Heleen Crul.

Kan het wel echt Pasen worden zonder eerst naar de Matthaüs Passion te hebben geluisterd? Voor mij niet, en met mij velen. Het hoort erbij, in de weken die aan Pasen vooraf gaan. Een deel van het verlangen ernaar is voor mijn generatie wellicht conditionering. We zijn ermee opgegroeid.

Maar die conditionering verklaart niet waarom juist in het grotendeels ontkerkelijkte Nederland de Matthäus zo’n hype is. Met uitvoeringen die de afgelopen jaren steeds meer mensen naar harde kerkbanken en of concertzalen dreven. Om daar urenlang in vervoering Bachs meesterwerk te ondergaan.

Natuurlijk kan men Jezus zien als de Messias en de Matthaüs als het ultieme lijdensverhaal. Tot eind jaren tachtig van de vorige eeuw werd dat ook algemeen zo ervaren. Inmiddels is de beleving van Bachs compositie voor velen universeel en tijdloos geworden, en anderzijds zo persoonlijk dat wij onze meeste intieme gevoelens van hoop en wanhoop er in kunnen beluisteren. De muziek maakt ons deelgenoot van een soort genade die zowel troost als schoonheid bevat. In de personages herken je het menselijk verhaal van verraad, ontrouw, verlies, eenzaamheid, van lijden aan het leven, van behoefte aan zingeving die het alledaagse overstijgt.

Existentiële gevoelens die velen van ons in diep in hun hart hebben weggestopt. Wat moeten we ermee, levend tussen mythes over maakbaarheid en materialisme? Ze hebben geen bestaansrecht in een wereld die suggereert dat je geluk kunt kopen, alles inwisselbaar en vervangbaar is, en iedere schade te vergoeden valt. Het lijden van Jezus is voor Bach het middel, de metafoor die hij gebruikt om zich te kunnen verzoenen met dat ogenschijnlijke zinloze en willekeurige van al dat lijden en sterven, de ongerijmdheid van het bestaan.

Daarom worden wij altijd weer ten diepste geraakt door het: ‘Wir setzen uns in Tränen nieder’. Bach heeft zelf dat lijden en sterven aan den lijve ervaren. Zijn eerste vrouw stierf, hij trouwde voor de tweede keer, en van zijn twintig kinderen moest hij er tien voor hun derde jaar begraven.

Aan bijbelkennis schort het. Desgevraagd zeggen veel jongeren bijvoorbeeld dat Adam en Eva de hoofdpersonen zijn van een musical en dat Jezus Christus de namen zijn van twee broers. Pasen heeft iets van doen met de paashaas en Pinksteren met vurige tongen, een verschijnsel dat bij hen associaties oproept aan vrijscènes in soaps. De vroegere paasvakantie is afgeschaft.

Maar het universele paasgevoel laat zich niet afschaffen. De speciale magie van de Matthäus Passion wordt ook bekrachtigd door de natuur: de donkere dagen zijn voorbij, het licht dient zich aan. Pasen is op het Noordelijk Halfrond het feest van de lentemaan, van vruchtbaarheid, verrijzenis en lengend licht. Een feest dat een lange traditie kent, met symbolen die een mix zijn van verschillende religies en daarom ook niet vervangbaar of inwisselbaar zijn.

Naar de Matthaüs luisteren als het hartje zomer is, of in de herfst? Dat kan best, maar nooit met diepe ontroering, nooit met gevoel van totale loutering, die wasbeurt voor je ziel. Dat is toch heel sterk verbonden met de tijd van het jaar en de essentie van het paasfeest: alles wordt weer nieuw.

    • Heleen Crul