Een specialist in het Russische bordeel

Er zijn van die situaties waarbij de Rus zijn handenpalmen ten hemel spreidt, het hoofd schudt en mompelt: „Roeski bardak.” Letterlijk: Russisch bordeel. Figuurlijk: puinzooi.

Filmtalent Joeri Bikov specialiseert zich erin: de manier waarop de Russische overheid de kleinste crisis laat escaleren tot een formidabele ramp. Zijn thriller The Major is een fraaie omkering van de ‘crime procedural’: Bikov toont hoe de politie een misdaad toedekt, en hoe dat gruwelijk uit de klauw loopt. Op een winterdag ijlt politiemajoor Sergej Sobolev veel te snel over een gladde weg naar de bevalling van zijn vrouw en rijdt een jochie van zeven dood voor de ogen van zijn moeder. De – ongevraagde – reflex van zijn collega’s bestaat uit bewijs falsificeren en getuigen intimideren, wat uitloopt in een bizarre, maar op elke stap van de escalatieladder geloofwaardige moordpartij. Een agent zucht dan: „We hadden die moeder direct moeten executeren.” Helemaal waar, in de ambtenarenlogica.

Bikov toont in The Major de werking van de Russische kleptocratie. Iedere ambtenaar steelt erop los en misbruikt zijn macht. Dat kan ook niet anders, want „heel dit land leeft van smeergeld”. En als er iets fout loopt is de vraag: kto vinovat? Wie geven we de schuld? Dat probleem moeten bestuurders kordaat oplossen, waarna men de sporen uitwist en eendrachtig hetzelfde verhaal liegt. Denk MH17. Zo gaat dat in een cultuur waar protectie van nas – jezelf, familie en vrienden – het enige morele kompas is.

Een brave burger is uiteraard a shock to the system. Dat merkt de ongeneeslijk eerlijke loodgieter Dima in Durak van dezelfde Joeri Bikov. Dima ontdekt op een winternacht dat een haveloze flat bewoond door 820 dronkenlappen, bejaarden en ander tuig kantelt en binnen een etmaal instort. Een ernstige situatie, beseffen de dronken notabelen die de verjaardag van de 50-jarige burgemeester Nina Galaganova vieren. Er rollen straks immers koppen , maar welke? Dat vereist crisisoverleg. En de 820 flatbewoners? O ja, die...

Durak is eenvoudig en direct, met Dima als het archetype van de ‘heilige idioot’ die wijst op scheuren in het fundament die niemand wil zien. Bikov laat zijn acteurs van alles uitleggen en bittere monologen afsteken over corruptie. Dat is artistiek bijna taboe – je moet het immers met beelden zeggen – maar Bikov spreekt in interviews over zijn voorliefde voor de verhalende, politieke cinema van begin jaren zeventig Zijn fatalistische films zijn minder subtiel dan die van collega Zvjagintsev (Elena, Leviathan), maar de brute impact valt niet te ontkennen. Bij Joeri Bikov ontsnapt niemand aan de perverse logica van het Russische bordeel.

    • Coen van Zwol