Waarom het debat over vluchtelingen harder wordt

migratie naar Europa De mening over vluchtelingenopvang binnen Europa verhardt – en niet alleen bij de VVD. Daarom gaat Brussel steeds meer inzetten op opvang ‘in de regio’.

foto Muhammed Muheisen / AP

1 Hoe komen migranten en asielzoekers nu naar Europa?

De meest dramatische beelden komen van de buitengrenzen van de Europese Unie. Migranten en asielzoekers komen op volgepakte boten vanuit Libië en Egypte naar Italië, of vanuit Turkije naar Griekse eilanden en Italië. Ze klimmen op hekken vol prikkeldraad bij de Spaanse enclaves Ceuta en Melilla, glippen langs de grensbewakers aan de Turks-Bulgaarse grens, proberen een rivier tussen Griekenland en Turkije over te zwemmen, sluipen door de bossen aan de Hongaars-Servische grens. Maar de meeste migranten, zo blijkt uit wetenschappelijke studies, komen op een toeristenvisum naar landen van de Europese Unie. Als ze dan langer blijven dan officieel is toegestaan, worden ze illegaal.

2 Maakt het uit of het gaat om een asielzoeker of een migrant?

In de discussie over immigratie worden de termen asielzoeker, migrant en illegaal vaak door elkaar gebruikt. Dat verwart de discussie – al wil de VVD de grens voor allemaal sluiten, ook voor vluchtelingen.

Een vluchteling of asielzoeker is zijn land ontvlucht en zoekt elders bescherming, meestal in een land dat de Conventie van Genève betreffende de Status van Vluchtelingen (1951) heeft geratificeerd. Daar staat in wanneer iemand als vluchteling wordt aangemerkt en wanneer ‘slechts’ als asielzoeker – dat verschil in status bepaalt welke rechten iemand heeft. Vaak komen asielzoekers aan zonder identiteitspapieren of met valse papieren, wat de beoordeling van de asielaanvraag bemoeilijkt.

Een migrant verlaat zijn eigen land vrijwillig. Omdat landen een beperkt aantal migranten opnemen en strenge voorwaarden verbinden aan hun komst, proberen velen illegaal een land binnen te komen, of zichzelf voor te doen als vluchteling. Hoe moeilijker het is om een land binnen te komen, hoe eerder een migrant daartoe geneigd zal zijn.

3 Om hoeveel mensen gaat het ongeveer?

Cijfers over de komst van migranten en vluchtelingen hebben vaak iets willekeurigs. Volgens persbureau AP, dat zich baseert op cijfers van de Europese Unie zelf, kwamen in 2014 meer dan 276.000 „migranten illegaal de EU binnen, velen op de vlucht voor armoede en conflicten”. Mensen die de armoede proberen te ontvluchten kun je illegale immigranten noemen, maar geldt dat ook voor iemand die uit vrees voor zijn leven een oorlog ontvlucht?

Zeker is dat in de afgelopen jaren het aantal asielaanvragen in de EU fors is toegenomen. Ongeveer eenderde van de aanvragen werd gehonoreerd. Volgens de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties (UNHCR) vroegen in de eerste helft van vorig jaar in de EU 216.300 mensen asiel aan, in dezelfde periode in 2013 waren dat er 176.200. De grootste toename (73 procent) in die periode was in Zuid-Europa, en dan met name in Italië. In absolute cijfers was het aantal asielaanvragen in Duitsland het hoogst (65.700), gevolgd door Frankrijk (29.000) en Zweden (28.500).

4 Is ook in andere EU-landen een verharding merkbaar zoals bij de VVD?

Bijna overal. In landen als Denemarken en Frankrijk is die verharding al langer gaande. In Griekenland is bij de conservatieve partij Nieuwe Democratie (ND) de toon verhard onder invloed van de recente opkomst van de neonazistische partij Gouden Dageraad. Die partij heeft bijvoorbeeld gepleit voor landmijnen langs de grens met Turkije, om te voorkomen dat mensen illegaal het land in komen, en partijleden zijn betrokken geweest bij geweld tegen immigranten. In Italië zet de nieuwe leider van de Lega Nord, Matteo Salvini, vrijwel al zijn politieke kaarten op een anti-immigratiebeleid. Het kamp van Berlusconi, wiens positie als leider van het rechtse blok onder druk staat, neemt deze felle toon regelmatig over.

5 Verandert de opstelling in Brussel daardoor ook?

In Brussel wordt steeds meer nadruk gelegd op het belang van opvang in de regio. In het slotdocument van de eurotop van vorige week stond dat de EU de landen waar vluchtelingen vandaan komen en de doorvoerlanden naar de EU meer steun moet bieden. In mei moet de Europese Commissie komen met een Europese Migratie-Agenda. In een toespraak begin deze maand zette eurocommissaris Avramopoulos alvast enkele lijnen uit. Zo wil hij „meer legale routes voor mensen om veilig in Europa te komen” – denk aan mogelijkheden om in vertrek- of doorvoerlanden alvast een asielaanvraag in te dienen, en daar ook op een reactie te wachten. In Niger begint binnenkort een test hiermee, en ook Tunesië heeft toegezegd mee te willen werken. Avramopoulos zei verder dat de EU nu geld beschikbaar heeft gesteld voor de vrijwillige hervestiging van 36.000 mensen, maar dat dat er veel meer moeten worden. In dat geval worden vluchtelingen opgevangen in een derde land, dat wel opvangcapaciteit voor hen heeft.

Ook wil hij betere samenwerking met doorvoerlanden tegen illegale migratie en mensensmokkel. Hij noemde daarbij ook landen als Turkije, Servië en Kosovo. Maar een kernprobleem blijft dat er nog geen gemeenschappelijk Europees asielbeleid is.

6 Hoe werkt de samenwerking met doorvoerlanden?

Een effectief voorbeeld was het akkoord dat Italië in 2008 sloot met Libië. In ruil voor ruimhartige Italiaanse investeringen zou Libië strenger controleren op mensensmokkel. Dat heeft geleid tot daling van het aantal bootvluchtelingen naar Italië, maar de vluchtelingen en migranten die in Libië werden tegengehouden, werden daar vaak zeer slecht behandeld. Na de val van Gaddafi is Libië een soort vrijhaven geworden voor mensensmokkelaars. Recentelijk hebben Spanje en Marokko een reeks akkoorden gesloten voor samenwerking tegen illegale migratie en mensensmokkel.