‘Ik heb van mevrouw Merkel geleerd’

Premier Tsipras kwam kennismaken in Berlijn. Merkel was duidelijk: de Grieken moeten in Brussel zijn.

De Griekse premier Tsipras en bondskanselier Merkel staan in Berlijn de pers te woord. „Het is niet Duitsland dat besluit of het Griekse hervormingsprogramma juist en voldoende is”, zei Merkel. Foto Tobias Schwarz/AFP

Van tevoren was al duidelijk dat het door schulden geplaagde Griekenland door het bezoek van de Griekse premier Alexis Tsipras (Syriza) aan de Duitse bondskanselier Angela Merkel (CDU) gisteravond niet plotseling uit de gevarenzone zou zijn. „Het ging slechts om een kennismakingsgesprek”, zei Merkel na afloop. „Besluiten worden vandaag niet genomen.” En Tsipras verklaarde dat we niet moesten denken dat hij naar Berlijn was gekomen om Merkel te vragen de Griekse pensioenen te betalen.

Het zou al heel mooi zijn als de lucht tussen Athene en Berlijn weer wat geklaard is, want de laatste weken werd er over en weer nogal ruig met elkaar omgesprongen in de publiciteit. Politici van Merkels CDU/CSU waren ronduit vijandig over de „luie Grieken”. In de krant van Tsipras’ partij Syriza verscheen een prent van minister Wolfgang Schäuble (Financiën, CDU) in Wehrmacht-uniform, met de tekst: „We houden eraan vast dat we zeep uit jullie vet gaan maken.”

Tsipras neemt nu afstand van die cartoon. „Dat was fout. Ik heb ook van mevrouw Merkel geleerd dat het beter is met elkaar te spreken dan over elkaar”, zo zei hij gisteren in Berlijn.

Griekenland is aangewezen op de voorspraak van Duitsland, het machtigste land binnen de eurozone. Maar juist op dat vlak deed Merkel tamelijk koeltjes: „Het is niet zo dat mijn stem zwaarder weegt omdat we tachtig miljoen inwoners hebben. In de eurozone heeft ieder land één stem en dat functioneert goed zo.” En ze wees er nog maar eens op dat de plannen die Tsipras maakt om uit de penarie te komen, niet door haar moeten worden beoordeeld maar door de daartoe bevoegde instituties van de Europese Unie. „Ik wil nog een keer duidelijk maken: het is niet Duitsland dat besluit of het Griekse hervormingsprogramma juist en voldoende is.”

Het thema Griekenland houdt ondertussen de publieke opinie in zijn greep, ook al omdat veel Duitsers geloven dat Duitsland voor het reddingsplan van de kaduke Griekse economie garant staat voor een bedrag van 84 miljard euro. Allemaal belastinggeld, zo denken niet alleen de aanhangers van de eurosceptische Alternative für Deutschland.

Dus toen Tsipras gisteren langskwam, was dat een media-event. De Duitse commerciële tv-zender n-tv was bijvoorbeeld de hele dag in de lucht met een thema-uitzending onder de zwiepende westernkop Showdown im Griechen-Drama.

De stemming in Duitsland is inmiddels tamelijk anti-Grieks. Ook omdat de nieuwe Griekse regering de Duitsers sinds haar aantreden zeven weken geleden nogal driest heeft aangepakt. Tsipras en zijn ploeg wonnen de verkiezingen met de belofte een einde te maken aan de zware hervormingen die door Brussel met Athene waren afgesproken om uit de financiële crisis te komen. Merkel liet gisteren doorschemeren dat ze weinig ziet in de „nieuwe mix van maatregelen” waar Tsipras over wil onderhandelen.

Nog minder bevalt het de Duitsers dat Tsipras gisteren opnieuw de kwestie van de economische crisis mengde met de aanspraken die Griekenland maakt op schadevergoeding door de Duitsers voor de wandaden van de nazi’s tijdens de Tweede Wereldoorlog. Eerder deze maand had hij in het Griekse parlement de opeenvolgende Duitse regeringen verweten hun verantwoordelijkheid door middel van „juridische trucs” te ontlopen.

Zulke verwijten raken in Duitsland een open zenuw. Dat land ziet zichzelf graag als wereldkampioen innerlijke verwerking van het naziverleden, oftewel Vergangenheitsbewältigung. En als Duitsers ergens niet tegen kunnen, is het dat anderen hen herinneren aan dat verleden. Zeker als dat gepaard gaat met een verzoek tot schadevergoeding.

Merkel keek gisteravond dan ook op haar allerzuinigst terwijl ze de gebruikelijke formules uitsprak: dat Duitsland zich als geen ander bewust is van zijn historische verantwoordelijkheid, maar dat de kwestie van herstelbetalingen aan Athene juridisch en wettelijk zijn afgesloten. En dat overigens bondspresident Joachim Gauck tijdens zijn recente bezoek aan Griekenland het thema van de wandaden ook al had aangesneden.

De nazi’s hebben destijds ook in Griekenland dood en verderf gezaaid – in de Joodse gemeenschap, zoals in heel bezet Europa, en bijvoorbeeld ook in honderden dorpjes bij represailles tegen partizanen. Dertigduizend slachtoffers zijn gevallen bij moordpartijen en nog eens achthonderdduizend mensen zijn door honger om het leven gekomen.

Mogelijk wilde Tsipras de positie van het strenge Duitsland verzwakken door het thema te veranderen van Griekse schulden naar Duitse schuld, maar daarmee heeft hij in Duitsland veel onbegrip losgemaakt. Zo noemt de conservatieve krant Frankfurter Allgemeine Zeitung de Griekse claim ‘bizar en brutaal’. De krant vindt dat Grieken dan net zo goed aansprakelijk zijn voor claims vanwege de veldtocht van Alexander de Grote (356-323 voor Christus).

Ook de vicebondskanselier Sigmar Gabriel (SPD), die doorgaans warme woorden spreekt over het harde lot dat de Griekse bevolking heeft getroffen, wil niets weten van schadeclaims. „Die kwestie is afgesloten.” En dat is eigenlijk al de afgelopen 25 jaar, sinds de Duitse ‘hereniging’, de lijn van alle opeenvolgende Duitse regeringen. Want het is niet de eerste keer dat de Grieken schadevergoeding eisen. En Griekenland is ook niet het enige land dat nog een openstaande rekening meent te hebben. Duitsland wil geen precedent scheppen door toe te geven aan de Grieken.

In Duitsland wijst overigens niet iedereen de Griekse claims af. De oppositiepartijen Die Linke en Die Grünen vinden dat Athene terecht blijft hameren op herstelbetalingen. In het voetspoor van historische experts die bijvoorbeeld wijzen op een zogeheten „dwangkrediet”, van mogelijk een half miljard Reichsmark, dat Athene moest bijdragen aan de kosten van de Duitse bezetting. Volgens sommige berekeningen zou dat krediet inmiddels 11 miljard euro waard zijn. Maar het lijkt erop dat Athene zelf de kwestie niet meer op de spits wil drijven. Staande naast Merkel zei Tsipras dat het met die schadeloosstelling niet gaat om materiële eisen, om geld, maar eerder om het bespreken van de morele kant van de zaak.