‘Hersenen blijven nog enkele seconden werken na onthoofding’

Dat stond onlangs in nrc.next

Illustratie Martien ter Veen

De aanleiding

Hoe dood je een mens? En vooral, hoe doe je dat zo snel en pijnloos mogelijk – iets wat meerdere staten in Amerika bezighoudt, nu Europa geen dodelijke injecties meer levert voor hun executies.

In een artikel in nrc.next werden onlangs manieren om iemand ter dood te brengen opgesomd. Een dodelijke injectie. Ophanging. Vuurpeloton. Vergassing. De elektrische stoel. Onthoofding.

In het stukje over onthoofding stond een zin die lezer Edo Geerlof opviel: dat het nadeel van onthoofding is dat de hersenen nog enkele seconden door zouden blijven werken. Hij kan het zich moeilijk voorstellen. Wij gaan het checken.

Waar is het op gebaseerd?

Er bestaan veel verhalen van gezichten die bleven bewegen toen de bijl van de guillotine al was gevallen. Die verhalen spelen zich vooral af in Frankrijk, waar in 1977 nog iemand met de guillotine ter dood werd gebracht. In de tekst over onthoofding in nrc.next stond een voorbeeld: „Zo is er een verhaal van de Franse chemicus Antoine Lavoisier die in 1794 werd onthoofd. Zijn vrienden moesten van hem kijken hoe lang hij nadat het mes was gevallen nog kon knipogen. Ze telden vijftien seconden.”

En, klopt het?

Natuurlijk heeft niemand ooit een onthoofding kunnen navertellen. Hoe onderzoek je deze executievorm dan? Nou ja, met proefdieren, bijvoorbeeld. Op de Radboud Universiteit Nijmegen werd een paar jaar geleden in opdracht van de dierexperimentencommissie onderzocht of het onthoofden – decapitatie noemen wetenschappers het – van kleine proefdieren zonder verdoving acceptabel is. „Bij kleinere dieren is het effect van decapitatie redelijk duidelijk”, zegt onderzoeker en hoogleraar neurofysiologie Ton Coenen. Een rat die onthoofd wordt, is na maximaal vijf seconden diep bewusteloos, zagen de onderzoekers op de EEG-scan. Het dier heeft na „waarschijnlijk” één of twee seconden zijn bewustzijn al verloren. Coenen: „De dood treedt veel later in. Afhankelijk van definitie na een minuut of zelfs na enkele minuten. Dit laatste is van theoretisch belang, verlies van bewustzijn en pijngevoel staat voorop.”

Mensen zijn nooit voor de wetenschap onthoofd. Toch is er genoeg bewijs dat ook het menselijk brein niet direct stopt met werken als het hoofd van het lichaam is gescheiden. Hoogleraar klinische neurofysiologie Gert van Dijk mailt over een experiment, dat „lang geleden” in Amerika werd gedaan, waarbij een band rond de nek razendsnel werd opgepompt zodat er helemaal geen bloed meer naar de hersenen kon stromen. Daarbij raakten mensen zes tot zeven seconden na het oppompen van die band bewusteloos.

Er zijn trouwens best veel mensen bij wie de hersenen even geen zuurstof hebben gehad. Bijvoorbeeld na een beroerte of een hartstilstand. Wetenschappers en artsen weten wat er dan in het lichaam gebeurt. „Na de laatste hartslag treedt bewusteloosheid na een seconde of acht in”, zegt Van Dijk. „In die tijd gebeuren er twee dingen: er wordt nog een beetje vers bloed vanuit de lichaamsslagader door het lichaam gepompt, en de hersencellen raken door de hele kleine voorraad zuurstof heen.”

Bij een onthoofding kan het bloed uit de hersenen stromen, en misschien haalt dat er nog één of twee seconden af, denkt Van Dijk. „Hoe dan ook blijven er een paar seconden over waarin het ‘ontlichaamde’ hoofd volledig bewust is.”

De inschatting van Nico Leenders, hoogleraar neurologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, is iets korter. Volgens hem zou het binnen één à twee seconden gebeurd moeten zijn. „Al is dat op dat moment natuurlijk erg lang.”

Conclusie

Blijven hersenen enkele seconden werken na een onthoofding? Voor de wetenschap is er nog nooit een mens onthoofd, maar we weten wel dat onthoofding niet tot een onmiddellijke (dus op het moment dat de bijl valt of het mes snijdt) dood leidt. Tussen de onthoofding en het verlies van bewustzijn zitten waarschijnlijk enkele seconden. We beoordelen de stelling als waar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nextcheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nextcheckt