‘Vrouwen worden ouder dan de bedoeling was’

Dat zei bioloog Midas Dekkers in de Volkskrant

illustratie Robin Heman

De aanleiding

De Volkskrant had kortgeleden goed nieuws voor de vrouw: ‘de overgang heeft (evolutionair) nut’. Dat zou blijken uit onderzoek onder orka’s. Orka-oma’s zijn belangrijk voor de groep, concludeerden Britse biologen. Ze zwemmen namelijk voorop als de groep op zoek is naar zalm.

In dit stuk komt ook de menopauze bij de mens aan de orde – want misschien zijn mensenoma’s net als orka-oma’s belangrijk voor de groep. Bioloog Midas Dekkers uit in het stuk zijn bedenkingen en zegt dat hij liever vasthoudt aan de klassieke verklaring van de menopauze bij de mens. ‘Namelijk dat het niet de bedoeling was dat vrouwen zo oud zouden worden.’ Is dat zo, vroeger wij ons af.

Waar is het op gebaseerd?

Orka-oma’s en mensenoma’s hebben iets gemeen, iets wat bijna geen enkele andere diersoort kent: de overgang. Biologen proberen al decennia te achterhalen waarom vrouwen in de overgang komen. Waarom zou je niet doorgaan met kinderen krijgen tot je dood? Dan geef je immers je genen door.

Omdat orka’s en mensen dit uitzonderlijke fenomeen delen, zou een verklaring over het nut van orkavrouwtjes na de menopauze iets kunnen zeggen over de menopauze van mensenvrouwen.

Midas Dekkers werd door de Volkskrant gevraagd zijn mening te geven over dit wetenschappelijke nieuws, vertelt hij. „Toen zei ik dat ik wel kon vertellen wat de wetenschappelijke consensus hierover is.” En dat is dus volgens Dekkers onder meer dat het evolutionair gezien niet de bedoeling is dat vrouwen lang doorleven na de menopauze.

En, klopt het?

Door bijvoorbeeld antibiotica is onze levensverwachting nu veel hoger dan die van onze voorouders, de jagers en verzamelaars. In de jaren tachtig werd de theorie die Dekkers aanhaalt – dat vrouwen tegenwoordig te oud worden – populair bij wetenschappers. Het idee was: vrouwen kregen hun laatste kind, hielden dat in hun jongste jaren nog in leven en daarna gingen ze dood.

Maar in de jaren negentig stelden wetenschappers steeds meer vragen bij deze hypothese. Als vrouwen per ongeluk steeds ouder worden en vitaal blijven, waarom worden ze dan toch onvruchtbaar? En als vrouwen per ongeluk zo oud worden, maar onvruchtbaar, waarom geldt dat dan niet voor mannen? (Bijvoorbeeld in een artikel van Tim Cara e.a. van de University of California.)

Ook verscheen er onderzoek waaruit bleek dat de ‘vrouw van vroeger’ ook nog jaren doorleefde na de menopauze. Dat ontdekten biologen door onderzoek te doen naar mensen die nog steeds leven als jagers en verzamelaars, zoals het Hazda-volk in Tanzania. Verschillende biologen, zoals Nicholas Blurton Jones en Kristin Hawkes, gebruikten data van volkeren als de Hazda om te zien hoe lang vrouwen doorleven na de menopauze. In deze samenlevingen leven vrouwen ook nog ongeveer twintig jaar nadat ze hun laatste kind kregen (ongeveer tot hun zestigste).

Blijkbaar blijven vrouwen van nu dus niet per ongeluk al die jaren in leven na de menopauze, blijkt uit wetenschappelijk onderzoek. (En leven ze niet ‘te lang’.)

Een interessante vraag blijft nu natuurlijk: waaróm leven vrouwen nog zo lang door terwijl ze geen kinderen meer kunnen krijgen. Een van de verklaringen is de grootmoederhypothese: vergelijkbaar met het verhaal bij de orka’s. Grootmoeders, die veel levenservaring hebben, zouden meehelpen om kleinkinderen in leven te houden. Maar dáárover zijn wetenschappers het niet eens.

Conclusie

Heeft de vrouw na de menopauze een evolutionaire functie? Bioloog Midas Dekkers denkt van niet. Hij zegt dat het niet de bedoeling was dat vrouwen zo oud zouden worden. Maar uit onderzoek blijkt dat ook de primitieve vrouw nog lang in leven bleef nadat ze haar laatste kind kreeg: twintig jaar. Volgens de huidige stand van de wetenschap is de stelling achterhaald geraakt en dus beoordelen we die als onwaar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nextcheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nextcheckt