Strategisch spel in de Zwarte Zee

De NAVO beschouwt de Zwarte Zee als potentieel strijdtoneel. „Maar de EU kijkt weg” van het Russische gevaar.

Het Roemeense marineschip Regina Maria schiet raketten af tijdens een oefening afgelopen maandag in de volgens NAVO-visie „belangrijke, complexe geostrategische” Zwarte Zee. Foto ROBERT GHEMENT/EPA

Pillen tegen zeeziekte moesten journalisten zelf meenemen, heette het. Verder had de NAVO de regie strak in handen. De begin deze maand begonnen vlootactie op de Zwarte Zee moest en zou een mediaspektakel worden.

Een spektakel met een ferme boodschap richting het Russische hoofdkwartier op de Krim, een paar honderd zeemijlen verderop: ‘Jullie pakten de Krim, maar kom niet nóg dichterbij, want dan stuit je op ons’.

Vooraf geselecteerde televisieploegen reisden met de NAVO mee naar de Bulgaarse havenstad Varna voor het startschot van de maritieme operatie. Zes oorlogsschepen onder NAVO-vlag, met de Amerikaanse kruiser USS Vicksburg voorop, testen er tot eind maart hun slagvaardigheid. Marineschepen uit de drie aan de Zwarte Zee gelegen NAVO-landen Turkije, Bulgarije en Roemenië oefenen mee.

Normaal is voor zulke oefeningen „weinig interesse”, zegt een NAVO-bron in Brussel. Maar de situatie is er nu „abnormaal”, een jaar na Ruslands annexatie van de Oekraïense Krim in de Zwarte Zee. Sinds het uitbreken van de Oekraïnecrisis beschouwt de NAVO de Zwarte Zee als „een belangrijkere, complexe geostrategische plek”.

„We moeten voorbereid zijn op elke mogelijke missie ter verdediging van onze bondgenoten in deze regio”, zei de Amerikaanse admiraal Brad Williamson die de vlootoefening leidt.

„Pure provocatie”, luidde meteen de Russische reactie. De NAVO is volgens het Kremlin bezig met een „systematische troepenopbouw” in de Zwarte Zee. Volgens het Russische ministerie van Defensie gebruikt de NAVO de situatie in Oekraïne, grenzend aan de Zwarte Zee, „als excuus steeds meer onze kant op te komen”.

Sinds de start van de oefening, op 4 maart, worden de NAVO-schepen op kleine afstand gevolgd door de Russische marine en luchtmacht.

„Het kat-en-muisspel tussen NAVO en Rusland is natuurlijk al een tijdje aan de gang”, zegt Dick Zandee van instituut Clingendael. Maar het huidige machtsvertoon op de Zwarte Zee is volgens hem een nieuwe ontwikkeling.

NAVO’s aandacht leek de laatste tijd vooral gericht op de Baltische Zee, waar de NAVO-lidstaten en ex-Sovjetlanden Estland, Letland en Litouwen aandringen op troepenopbouw aan hun grenzen met Rusland. In die regio heeft de NAVO haar aanwezigheid inmiddels verhoogd.

Dezelfde angst voor Rusland is er ook in NAVO-landen Roemenië en Bulgarije aan de Zwarte Zee. „Die voelden zich de laatste tijd dan ook flink achtergesteld”, zegt Zandee.

Met de huidige Zwarte Zee-oefening laat de NAVO zien dat ze die landen niet in de kou laat staan. Zandee: „Terecht. Net als de Balten zijn ook de Roemenen en Bulgaren kwetsbaar.”

Na de annexatie heeft Rusland op de Krim een raketwaarschuwingssysteem en kruisraketten gestationeerd .

„De Russische reikwijdte is hierdoor enorm vergroot tot ver buiten de Zwarte Zee-regio”, waarschuwt de Roemeense oud-minister van Defensie Ioan Mircea Pascu. „Vanaf de Krim kunnen Russische kruisraketten nu het hele Europese continent bereiken.”

Maandag presenteerde Pascu, nu Europarlementariër, in Brussel zijn rapport over de nieuwe militaire uitdagingen in en rond de Zwarte Zee. Hij hoopt collega-parlementariërs en de Europese Commissie „wakker te schudden”. Gelukkig laat de NAVO nu haar spierballen rollen op de Zwarte Zee, maar binnen de EU is er geen enkel gevoel van urgentie, zegt Pascu.

„Mijn West-Europese collega’s hier zeggen dat ze geen zin hebben in een nieuwe Koude Oorlog. Maar wat is er ‘koud’ aan de oorlog in mijn buurland Oekraïne? Daar vallen slachtoffers in een behoorlijk heet conflict.”

Pascu hoopt dat de EU in samenwerking met de NAVO meer gaat investeren in de veiligheidssituatie in de Zwarte Zee-regio.

Die hoop is ijdel, vreest Judy Dempsey van de Europese denktank Carnegie. Voor de meeste EU-landen is de Zwarte Zee „een blinde vlek”, zegt de NAVO-expert.

Een Europese diplomaat in het team van Federica Mogherini, ‘buitenlandchef’ van de Europese Commissie, doet er lacherig over. „Eerst kwamen de Balten piepen, nu de Roemenen en Bulgaren. Is nu plots de Zwarte Zee de dreiging van de maand?”

Het is volgens Dempsey kenmerkend voor EU’s „gebrek aan eenheid van strategie”. Een versplintering van belangen, noemt ze het: „Het ene groepje EU-landen wil aandacht voor zijn probleem, het andere groepje wil weer wat anders.”

In het geval van de Zwarte Zee is volgens Dempsey een gezamenlijk beleid noodzakelijk. Veel van Europa’s energie-import gaat via de Zwarte Zee-regio, waar de frozen conflicts (Transnistrië, Abchazië/Zuid-Ossetië, Oekraïne) zich opstapelen.

Dempsey: „De Amerikanen en hun trouwe NAVO-bondgenoot Turkije nemen de Zwarte Zee zeer serieus. Maar Europese politici vinden het maar een ver-van-hun-bed-show.”

Onbegrijpelijk, vindt de Roemeense Europarlementariër Pascu die in een achterafzaaltje in het Europees Parlement zijn Zwarte Zee-rapport presenteert. Hij leurt er al maanden mee, maar in het halfrond is er weinig interesse.

„Poetin bouwt vanaf de Krim zijn militaire potentie verder uit”, zegt Pascu. „Maar Europa kijkt weg.”