Ineens gaat de black box open

Accountants schrijven voortaan op hoe ze te werk zijn gegaan, in de hoop dat het publiek ze weer gaat vertrouwen.

Roulatie van accountantskantoren

Accountants zijn mensen van weinig tekst en weinig variatie. Ergens achterin een jaarverslag maken ze hun entree, altijd met dezelfde voorspelbare mededeling. De cijfers geven een „getrouw beeld”, verklaren ze daar jaar na jaar. De handtekening van de hoofdaccountant moet maar genoeg zijn om daarop te vertrouwen.

Maar dit jaar pakken de accountants het helemaal anders aan. Na een reeks boekhoudschandalen was die handtekening namelijk niet zo vertrouwenwekkend meer. Te vaak bleek achteraf dat de cijfers helemaal geen getrouw beeld gaven.

Vanaf nu leggen accountants daarom in het jaarverslag uit wát ze eigenlijk precies hebben gecontroleerd. En hoe. En wat niet. Dingen die tot nu toe altijd volstrekt onduidelijk waren. De hoop is dat die handtekening weer wat meer gezag zal uitstralen.

De uitgebreide verantwoording is onderdeel van het offensief dat accountants zijn begonnen om zichzelf en hun imago te verbeteren. Onder politieke druk kwamen ze afgelopen najaar met een reeks plannen. Het is hun laatste kans om de problemen zelf op te lossen, anders komt de minister met maatregelen.

In plaats van anderhalf A4’tje telt de controleverklaring nu tot wel negen pagina’s tekst. Met zo min mogelijk standaardformuleringen – de accountants doen naar eigen zeggen hun best om wat ze boilerplate language noemen, te vermijden. De tekst moet de „typex-test doorstaan”, zegt accountant Dick Korf van KPMG. Dat betekent: als je de naam van het bedrijf afplakt, moet de tekst niet net zo goed over een willekeurig ander bedrijf kunnen gaan.

Wakkere accountant

De „black box gaat een beetje open”, zegt accountant Jan Thijs Drupsteen, hoofd van de afdeling ‘vaktechniek’ binnen de Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants. Daar bedoelt hij mee dat mensen meer inzicht krijgen in het werk van de accountant. „Dat moet het vertrouwen doen groeien.” Belangrijkste nieuwe element in de verklaring: waar heeft de accountant speciaal op gelet? Drupsteen: „Welke dingen hebben hem uit zijn slaap gehouden?” En: „Wat heeft hij gedaan om daar grip op te krijgen?”

Het risico op fraude houdt de accountant bijvoorbeeld wakker, blijkt uit de jaarverslagen die tot nu toe zijn gepubliceerd. Of managers die te optimistische inschattingen maken. Het zijn bij uitstek onderwerpen waar lezers van de jaarrekening – beleggers, toezichthouders, werknemers – ook alles over willen weten. Het zijn ook dingen die accountants in het verleden over het hoofd hebben gezien, of zelfs faciliteerden.

Neem de KPMG-accountants die fraude door bouwer Ballast Nedam verhulden, of de PwC-accountants die de opgeblazen cijfers van energiebedrijf Econcern goedkeurden. Grijpen accountants hun nieuwe uitgebreide aanwezigheid in het jaarverslag aan om extra waakzaamheid uit te stralen? Worden ze er misschien extra streng van? „We voelen sowieso de druk om ons werk beter te doen”, zegt accountant Michael de Ridder van PwC. Maar de nieuwe verklaring „remt het in ieder geval niet af”.

Omzet oppompen

Voor de bedrijven die gecontroleerd worden, is de nieuwe openheid minder aangenaam. De zorgen die accountants beschrijven, zijn soms heel concreet en doorgaans geen goede reclame voor het bedrijf.

Zo schrijft de accountant van bierbrouwer Heineken over het risico dat lokale directeuren de omzet oppompen. Dat doen ze mogelijk onder „druk” van de opgelegde „prestatiedoelen”, schrijft hij. Om te checken of dat is gebeurd, heeft de accountant gecontroleerd of lokale directeuren niet stiekem omzet uit het nieuwe boekjaar hebben meegeteld om de omzet hoger te laten lijken.

De accountant van koeriersbedrijf TNT Express schrijft over het risico dat managers zich niet aan de regels houden om er persoonlijk beter van te worden. Waarom dat risico bestaat, blijft onduidelijk. Maar de accountant heeft wel ijverig actie ondernomen om het risico te onderzoeken. Zo heeft hij de klokkenluidersregeling van TNT Express doorgelicht, de bonusregelingen beoordeeld en gekeken naar de bedrijfscultuur: wat voor business ethics en tone at the top houdt het bedrijf er op na?

Bekende kritiek op accountants is dat ze te veel ‘meedenken’ met hun klanten. Dat komt, zeggen critici, doordat diezelfde klant hun miljoenen betaalt voor hun werk. Nu moeten accountants dus ineens vervelende dingen opschrijven over de bedrijven die ze controleren.

Hoe zorgen accountants ervoor dat hun klanten hen niet beïnvloeden? Accountant Michael de Ridder heeft nog niet gemerkt dat een bedrijf probeert „de scherpe randjes eraf te vijlen”, zegt hij. Accountant Marco de Vegte, tevens bestuurder van Deloitte, zegt hetzelfde. „Ik heb nog niet gehoord: dit of dat vinden we niet leuk, wil je het eruit halen?” Al sluit hij niet uit dat dat wel een keer zal gebeuren. In dat geval moet de accountant zich niet laten intimideren. De Vegte: „Het is onze verklaring.”

Janboerenfluitjestaal

Nu moeten accountants behalve rekenen ineens dus ook schrijven. Het produceren van de tekst is „geen juniorklusje”, zegt accountant Korf van KPMG, maar een serieuze taak van de partner die zijn handtekening zet. Een klus die veel tijd kost. Alles bij elkaar wel zo’n dertig tot veertig uur, schat De Ridder van PwC, die tevens in het bestuur van dat kantoor zit.

Ondanks al die moeite nodigen de schrijfsels van de accountants nog steeds niet erg uit tot lezen. Het zijn taaie documenten vol technisch jargon. Wíllen ze wel gelezen worden? „Dat is wel de bedoeling”, zegt De Ridder. Maar het is „best een kunst”, zegt hij, om alles „in janboerenfluitjestaal” uit te leggen.

Sommige dingen, zegt accountant Korf, zíjn nou eenmaal ingewikkeld. Als voorbeeld noemt hij het boekhoudkundige begrip goodwill – het verschil tussen wat een bedrijf nu waard is en wat er in het verleden voor is betaald. De verklaring moet wel „recht doen aan die complexiteit”, vindt Korf. „We maken geen magazine.”