Hoe uniek is een zwart jurkje?

De eetclub van Saskia Noort is één van de bestverkochte thrillers van Nederland. Een debutante heeft het boek geplagieerd, vinden Noort en haar uitgever. Maar de rechter denkt daar anders over. Is er een grens overschreden?

Foto Marco Okhuizen/HH

Vrouwen die witte wijntjes drinken in een villadorp vol jetsetdertigers. Affaires, moord en doodslag. Mensen die in een psychiatrische inrichting belanden. En dat allemaal binnen een vriendengroep. Saskia Noort las erover in het boek Het Reservaat van Liselotte Stavorinus. Ze herkende het. Net als de beroepen van de hoofdpersoon (binnenhuisarchitect) en haar man (tv-producent). Ze zag dat de hoofdpersoon een affaire kreeg met een ‘foute’ man.

Dit waren, vond ze, de verhaallijn en climax van De eetclub, met ruim 580.000 exemplaren een van de bestverkochte Nederlandse thrillers. „Gekopieerd worden is tot op zekere hoogte een enorm compliment. De eetclub is een archetypisch model geworden, dus het is niet raar als je daar iets van gebruikt. Maar dit ging te ver”, zegt Noort. „Ook omdat er in reclame-uitingen steeds werd verwezen naar De eetclub.”

Maar het was geen plagiaat, oordeelde de rechtbank eind december. De 29 elementen uit De eetclub die volgens volgens Noort en haar uitgever geplagieerd zouden zijn, waren namelijk stuk voor stuk clichés. De rechtbank vond dat SUV’s en dure zonnebrillen „voor de hand liggende elementen zijn in een rijke leefgemeenschap, waarvoor geen creatieve schepping is vereist”.

Daarom verloren Chris Herschdorfer, directeur-uitgever van Ambo/Anthos, en Noort hun rechtszaak tegen thrillerdebutante Stavorinus en haar uitgever. Pogingen om het buiten de rechter om op te lossen strandden.

Herschdorfer en Noort lieten zich er niet over uit in de media, om geen onderwerp te worden van een „mediaspektakel”. Daarom gaan ze ook niet in hoger beroep – de termijn verloopt volgende week. Maar ze zijn het oneens met de rechtbank en willen nu één keer praten, samen, omdat ze „de discussie” willen voortzetten. „Wij zijn het niet eens met het vonnis, wij vinden de kwaliteit ervan niet goed. Maar je kunt niet altijd je gelijk halen in de rechtszaal”, zegt Herschdorfer.

Welke discussie wilt u dan nog voeren?

Chris Herschdorfer: „Het gaat ons om een principiële kwestie: om helderheid te krijgen over de grens van het auteursrecht. In hoeverre kun je je laten inspireren? In de VS was net de zaak over Marvin Gaye, waar is bepaald dat zijn muziek niet gebruikt mocht worden. Helaas is dat in de boekenwereld nog een grijs gebied.”

De rechter heeft toch duidelijk gesproken: de clichés in De eetclub kun je niet beschermen.

Saskia Noort: „Als schrijver word je niet vrolijk van zo’n uitspraak, want ik zie mijn werk niet als clichématig. Ik miste de discussie over wat een cliché is. Is een blonde vrouw met grote borsten altijd een cliché? Het gaat om de context. A.F.Th. van der Heijden heeft ook weleens over een zwart jurkje geschreven.”

In uw genre komen die jurkjes en auto’s zo vaak voor dat ze als clichés worden bestempeld. De verdediging noemde bij elk van de 29 punten meerdere boeken waarin ze ook gebruikt worden.

Herschdorfer: „Maar het gaat om de samenhang van al die elementen, om het creatieve proces van een schrijver: hoe ga ik deze personages verder uitwerken, wat voor wendingen breng ik aan? Ik vind het heel moeilijk te geloven dat die keuzes zomaar hetzelfde konden uitpakken.”

Noort: „Er kunnen enkele elementen overeenkomen, niet 29. Dan is het een slaafse navolging.”

Of een ongelukkig toeval. Mag ik vragen hoe u destijds op het idee kwam voor De eetclub?

Noort: „Ik ben zelf vroeger vanuit de stad naar een dorp verhuisd, en wie nieuw is in zo’n dorp, met kinderen en meer geld dan voorheen, zoekt elkaar op. Maar die vriendschappen zijn oppervlakkiger, mensen willen bij de populairste groep horen en brengen daar offers voor. Dat zag ik gebeuren en het leek me een mooi uitgangspunt voor een thriller.”

U zag dat en herkende de maatschappelijke relevantie van het verhaal. De verdediging voert aan dat dit soort verhalen in de mode is omdat de wereld er nu eenmaal zo uitziet.

Noort: „Dat is misschien wel waar. Er is ook Gooische Vrouwen, waarbij ik betrokken ben geweest. Dat zo’n serie er komt, bevestigt ook dat het onderwerp leeft. Maar als er iets aan heeft bijgedragen dat deze elementen clichés zijn geworden, is het De eetclub. Dat was in Nederland de eerste thriller met dit verhaal.”

Misschien zag mevrouw Stavorinus, die in het Gooi woont, dezelfde omgeving.

Noort: „De eetclub verscheen in 2004, toen leefden we in een andere tijd. We komen nu bij van de economische crisis. Dus als je hetzelfde onderwerp nu zou aanpakken, zou het een ander verhaal opleveren. Ik denk dat de rechter over het hoofd heeft gezien dat mijn boek tien jaar oud is.”

Volgens de rechter bevat Het Reservaat meer elementen die het verhaal tot een zelfstandige creatie maken. Dan kun je die 29 elementen dus niet beschermen.

Noort: „Als de rechter dat zo beoordeelt niet.”

Van letterlijke overeenkomsten is geen sprake. Stavorinus liet zich ook inspireren door een herkenbare realiteit, gebruikte verhaalelementen die niet in De eetclub zitten en heeft dus ook zelf die zinnen achter elkaar gezet. Is dat niet genoeg?

Herschdorfer: „Dan verbaast het ons dat de wendingen in het verhaal toch iets minder origineel zijn dan bij veel andere auteurs.”

Noort: „De rechter zegt wel dat hij opmerkelijk veel overeenkomsten ziet. Mag je die elementen en hele verhaallijnen dan zomaar kopiëren?”

Kennelijk wel.

Herschdorfer: „Dat is bijna een vrijbrief voor plagiaat. Deze zaak gaat wat mij betreft niet alleen over Het Reservaat, maar over het beschermen van inhoud, over een manier van denken. Iemand vindt dat zij mag beschikken over de inhoud van De eetclub. Dat moet niet mogen. In de politiek worden auteursrechten gezien als een vervelend onderwerp, ze zouden de economie remmen, ga zo maar door. Die ontwikkeling vinden wij heel vervelend. Het is net als met muziek, films en e-books: een grote groep mensen vindt dat dingen die online staan gratis zijn, en dat ze niets verschuldigd zijn voor de creatieve prestatie die ervoor is geleverd.”

Er zijn lezers van Het Reservaat die er geen moeite mee hebben dat het op De eetclub lijkt.

Noort: „Ja, mijn kinderen vinden ook dat ze films en muziek zomaar van internet kunnen plukken. Als iedereen dat accepteert, hebben creatieve vakken geen waarde meer. Dan loopt het boek gevaar. Ikzelf en nog tien andere bestsellerauteurs in Nederland redden het wel, daar gaat het niet over. Maar hoe komt iemand die nu begint met schrijven dan ooit in de markt? Daar maak ik me zorgen over.”

Waarom dan toch geen hoger beroep?

Herschdorfer: „We hebben ook niet de zekerheid dat we dan een rechter treffen met meer oog voor het belang van auteursrecht. Bovendien zou het dan een mediaspektakel worden waarin de complexiteit van de discussie wegvalt. En de zaak heeft nu anderhalf jaar geduurd, Saskia wil haar energie nu liever in een nieuw boek stoppen.”

Heeft deze zaak invloed op uw schrijven?

Noort (lacht): „In de zin dat ik geen clichés meer ga gebruiken? Ik schrijf zoals ik schrijf, dat zal niet heel anders worden.”