Atatürk is helemaal terug

Marloes de Koning in Turkije

Weer een nieuwe. Het hoofd van Atatürk blijft opduiken in de buurt. Zijn silhouet in een paar streken op een omheining, teruggebracht tot zijn kenmerkende haarlijn en wenkbrauwen. Graffiti met een bekende uitspraak van hem op het muurtje van de speeltuin, zijn kop nog eens naast de ingang van de bank.

Van een tekort aan Atatürk-afbeeldingen is geen sprake, daar komt het niet door. Het portret van de in 1938 overleden vader van de Turkse Republiek hangt bij kappers, schoenmakers en kruideniers in de zaak. Op schoolpleinen staat zijn goudkleurige buste. Bij het belastingkantoor en de notaris ingelijste traktaten in zijn handschrift en een foto van Kemal Atatürk de hervormer aan de muur.

Komt de illegale straatkunst voort uit angst dat zijn erfenis langzaam verdwijnt? Atatürk geldt bovenal als hoeder van de scheiding van kerk en staat. Seculiere Turken voelen zich in het nauw gedreven door de groeiende invloed van religie op het dagelijks leven. Politiek kunnen ze als minderheid in het parlement amper een vuist maken, maar ‘s nachts met spuitbus komen krachten los.

Van afgod tot verzetssymbool.

Op een historische fontein bij de Galatatoren is een manshoge Atatürk, en profil, getekend met een dikke viltstift. Bij het Galatasaray-lyceum hangen uitvergrote afbeeldingen van geprinte en uitgeknipte gouden munten uit 1923 met zijn afbeelding. Op de muur van de parkeergarage staan in spuitbusverf de letters van het schoolbord waarmee Ataturk in 1928 het nieuwe alfabet onderwijst, overgenomen van een foto die elke Turk kent.

Het hangt er al weken – en dat is langer dan de meeste graffiti die in mijn buurt te zien is. De deelgemeente Beyoglu treedt radicaal op tegen de meeste muurkunst. Met blokkwasten worden hele gevels grijs geverfd, tot op anderhalve meter hoogte. Als huiseigenaar heb je het nakijken. Ook als je gevel een pastelkleur heeft of toevallig uit mozaïeksteentjes bestaat.

Het is vooral politieke graffiti die we niet mogen zien. Op de gevel van het huis tegenover ons mochten ‘Miki’ en een met behulp van een sjabloon opgebrachte pauw blijven staan staan, maar de rest van de gevel is met een kwast grof overgekalkt. De buurman heeft inmiddels eieren voor zijn geld gekozen en de hele voorkant van het huis laten overschilderen in gemeentegrijs.

Een paar deuren verderop zijn onder de grijze verf nog net de snavel en een oog van de Twittervogel zichtbaar. Een restant protest van toen Twitter hier een jaar geleden werd verboden.

De Atatürk-kunst plaatst gemeenteambtenaren voor een dilemma. Die kalk je niet zomaar over. Het blijft heiligschennis, zelfs al staat Atatürk in het Nieuwe Turkije van president Recep Tayyip Erdogan op een wat minder hoog voetstuk.

De symbolenoorlog wordt intussen allang niet meer alleen gevoerd door de fanatieke seculieren, die naar de voornaam van Atatürk Kemalisten worden genoemd. Ook gelovers in het Ottomaanse Rijk van voor Atatürk willen zich laten gelden. In navolging van de handtekening van Atatürk, die je op bijna elke tweede auto ziet, zijn de handtekeningen (tughra’s) van Ottomaanse Sultans populair als tatoeages en autostickers.

Een tatoeëerder met een zaakje in een studentenwijk vertelt me dat de vraag naar Ottomaanse symbolen nu groot is. Vooral een handtekening van sultan Süleyman de Grote aan de binnenkant van de pols is populair. De paraaf van Atatürk is ook nog steeds een veelgevraagde tatoeage. Het is een saai, want simpel klusje waar weinig artistieke eer aan te behalen valt, vindt hij. Daarbij telt alleen de boodschap: Atatürks erfenis houden we hoog. En dus zet hij die tatoeage gratis.