Techno die je moet horen én zien

Vandaag begint het kunst- en muziekfestival STRP Biënnale in Eindhoven. Onder andere te zien: lasers die reageren op de muziek die ‘live’ gemaakt wordt.

De installatie Lumiere II van Robert Henke, dit jaar de opening van het STRP-festival. Foto Anna Katharina Scheidegger

Het STRP-terrein in Eindhoven ademt creativiteit. In het Klokgebouw, de oude bakelietfabriek van Philips langs het spoor, werden ooit de eerste Nederlandse tv’s gemaakt. Nu bouwen kunstenaars er hun installaties voor het tiendaagse STRP-festival dat vandaag begint. Thema: SCREEN ON | NO SCREEN, een verwijzing naar de alomtegenwoordigheid van beeldschermen in ons dagelijks leven.

„Nog twee seconden”, zegt Robert Henke (46) – sympathiek kaal hoofd, rijen oorringen in beide lellen. Henke, de helft van technoduo Monolake, opent vandaag het kunst- en geluidsfestival met een freestyle performance: Lumiere II. Met zelfgeschreven software stuurt hij vier lasers aan die reageren op de muziek die hij ter plekke arrangeert, verschuivend van ambient naar minimal techno.

Tijdens het optreden schrijft Henke met lasers, die reageren op de muziek, op een groot doek. Vier speciaal ontwikkelde lasermechanismen koppelt hij aan de door hem ontwikkelde Ableton software. Felle lichtbundels vullen de ruimte. Razendsnel veranderende figuren flikkeren mee op de beat. Na een uur ben je gegarandeerd in hypnose.

Hij legt de laatste hand aan de installatie die ook op de expositie staat, Destructive Observation Field. In een donkere ruimte weerkaatst een zwarte plexiglasplaat het licht van een groene laser. Het oppervlak smelt door de warmte en reflecteert het licht als de veelkleurige lichtspelingen in een olievlek. Hij ontdekte de eigenschap van het materiaal per toeval, toen hij een plaat gebruikte als bescherming in zijn studio. Het was uren puzzelen tot hij de juiste opstelling had, zegt Henke. „Met name de afstand tot de plaat en de intensiteit van de laser zijn belangrijk. Is de laser te zwak, dan gebeurt er niets, is hij te sterk, dan brandt hij een gat in de plaat.”

Sta je voor het scherm, dan hoor je geruis. De laser? Nee een speciaal door Henke ontworpen drone. Een drone is hier een soort geluidslandschap, makkelijk te verwarren met achtergrondgeluid . „De installatie van Joanie Lemercier naast me is soms erg luid – en ik wil dat het stil is. Dat je het gevoel voor ruimte en tijd verliest. Daarom hebben we gisteren een programmaatje geschreven dat ons werk synchroniseert. Als hij hard speelt, doe ik dat ook en andersom. Ik kan het je laten zien, kom!”

Opgebloeid in de Berlijnse techno

Henke is softwareprogrammeur, docent sonologie aan het conservatorium in Berlijn en al 25 jaar voorloper op het gebied van elektronische muziek. Op zijn tiende was hij al gefascineerd door het geluid dat een synthesizer voortbracht; als tiener maakte hij ‘kunst’ met LED-lampjes. Maar hij zag zichzelf nooit als kunstenaar. Hij groeide op in een techneutenfamilie waar een artistieke carrière niet werd gestimuleerd. Hij verhuisde naar Berlijn voor een studie informatica en later een opleiding sound engineering. „Zo kon ik zo dicht mogelijk bij het vuur komen, maar toch nog iets technisch doen.”

Het duurde niet lang of hij dompelde zichzelf onder in de bloeiende technoscene in het Berlijn van de jaren negentig. „Ik zag iemand live optreden met allerlei apparaten. Dat wilde ik ook, dacht ik toen. De technoscene was heel klein en daardoor heel toegankelijk. Het was iets wat je samen met je vrienden deed.”

In de jaren negentig maakte hij naam als helft van duo Monolake, synoniem voor minimalistische, experimentele techno. In 2000 bedacht het duo Ableton Live, dat een kleine revolutie ontketende. Vroeger werden live optredens met elektronische muziek gedaan met een bestelbusje vol apparatuur. Met het softwareprogramma dat eruitziet als een mengpaneel componeren artiesten in real time, oftewel, ‘live’ met enkel een laptop. Of nou ja, ‘live’. De kritiek op het programma is dat artiesten te makkelijk gebruikmaken van geprefabriceerde ‘blokken’ uit de bibliotheek. Er zijn veel ‘laptop-dj’s’ die in de ogen van critici niets meer doen dan op play drukken aan het begin van een set.

Die discussie vindt Henke onzinnig. „Straatmuzikanten in de metro gebruiken ook vaak dezelfde gitaarakkoorden. Het gaat er niet om wat de tools voor je kunnen doen, maar wat je eruit haalt.”

Vanavond opent hij met Lumiere II

Henke vond zelf een nieuwe uitdaging en schreef software om direct lasers te kunnen aansturen. „De laser is zo’n krachtig medium. Ik wilde een simpel en krachtig statement maken: een cirkel, een vierkant en een bassdrum. Ja vergelijkbaar met techno op een bepaalde manier. Ik voelde me ook weer net zoals toen ik begon met het maken van techno. Ik moest alles helemaal opnieuw leren.” Vorig jaar tourde hij met Lumiere I door Europa, vanavond opent hij STRP-festival met opvolger Lumiere II. De grootte van de vormen en de intensiteit van het licht kan hij nu nog ter plekke veranderen, net als het verloop van de muziek. Maar de laserpatronen liggen nu voor negentig procent vast. „Ik heb maar een brein en tien vingers. Het lukte me niet om improviserend alle details goed te krijgen. En het zijn juist de details die ik interessant vind aan een werk.”

Een opvallende uitspraak voor iemand die het softwareprogramma voor live improviseren bedacht. „Hahah, ja. Maar ik liep tegen een plafond aan. Het optreden hing teveel af van mijn bui op dat moment. Ik wilde alle ervaring die ik had opgedaan gebruiken en iets neerzetten wat grootser was.”