10.37 uur: zonsverduistering

de zonsverduistering

Een totale zonsverduistering zullen we tijdens ons leven niet meer meemaken in Nederland. Maar vanmorgen is wel een gedeeltelijke zien. Hoe bijzonder is dat? En waar moet je zijn?

1 Wat is een zonsverduistering?

Een zonsverduistering ontstaat wanneer de maan, tijdens zijn omloop om de aarde, voor de zon schuift. In het gunstigste geval wordt de zon daarbij geheel afgedekt – dat noemen we een totale zonsverduistering.

De zonsverduistering die vanochtend in Nederland te zien is, is een gedeeltelijke: het onderste deel van de zon blijft zichtbaar. Boven onder meer de Faerøer-eilandengroep en het eiland Svalbard (Spitsbergen) verdwijnt de zon wel eventjes helemaal achter de maan.

2 Hoe vaak komen zonsverduisteringen voor?

Veel vaker dan je zou denken. Gemiddeld zijn er op aarde 240 zonsverduisteringen per eeuw te zien. Maar die zijn lang niet allemaal totaal: vaak schuift de maan niet precies voor de zon langs, maar blijft er een stuk(je) van de zonneschijf zichtbaar.

Totale zonsverduisteringen zijn veel zeldzamer. Voor de 21ste eeuw stonden er 68 op het programma (daarvan zijn er al acht achter de rug). Gemiddeld is er dus eens in de anderhalf jaar ergens op aarde een totale zonsverduistering te zien.

Desondanks krijgen de meeste mensen nooit een totale zonsverduistering te zien. Dat komt doordat de schaduw die de maan op de aarde werpt maar heel klein is: doorgaans niet veel meer dan honderd kilometer. Hierdoor is een totale zonsverduistering alleen waarneembaar vanuit een smalle strook op aarde.

En die strook ligt altijd weer ergens anders. Als er eenmaal ergens een totale zonsverduistering te zien is geweest, duurt het ruwweg vierhonderd jaar voordat er op diezelfde plek weer eentje optreedt. De laatste keer dat er in Nederland een totale zonsverduistering te zien was, was op 3 mei 1715; de eerstvolgende is op 7 oktober 2135.

Overigens: het aantal zonsverduisteringen had veel groter kunnen zijn. Als de baan van de maan om de aarde in hetzelfde vlak zou liggen als de baan van de aarde om de zon, zou de zon elke maand verduisterd worden – bij elke Nieuwe Maan namelijk. Door de schuine stand van de maanbaan schuift de maan echter bijna elke maand onopgemerkt boven of onder de zon langs.

3 Klopt het dat we in een goede tijd leven voor zonsverduisteringen?

Ja en nee. Dat we op dit moment getuige kunnen zijn van totale zonsverduisteringen berust op een gelukkig toeval. De maan is 400 keer zo klein als de zon, maar staat gemiddeld ook ongeveer 400 keer dichter bij de aarde. Anders gezegd: vanaf de aarde gezien lijken zon en maan vrijwel even groot.

De maan is sinds zijn ontstaan niet groter of kleiner geworden, maar zijn afstand tot de aarde verandert wel: die neemt ongeveer twee centimeter per jaar toe. Honderden miljoenen jaren geleden – nog voor de tijd van de dinosaurussen – was de afstand tussen aarde en maan zoveel kleiner dan nu, dat de maan duidelijk groter leek. Bovendien was de zon toen juist een beetje kleiner. Daardoor waren totale zonsverduisteringen minder schaars dan nu, maar tegelijkertijd ook minder fraai (maar niemand die zich daaraan kon storen). Omdat zon en maan op dit moment vrijwel even groot lijken, is tijdens een totale zonsverduistering de volledige corona – de spookachtige buitenste atmosfeer van de zon – te zien. Die bleef lang geleden voor een deel verscholen achter de maan.

In de toekomst zullen totale zonsverduisteringen schaarser worden. De maan verwijdert zich steeds verder van de aarde, en de zon wordt geleidelijk groter. Uit berekeningen blijkt dat er op aarde over ongeveer 600 miljoen jaar geen totale zonsverduisteringen meer te zien zijn.

4 Waar moet ik zijn om het goed te zien? Een hoog gebouw, of moet je juist de stad uit?

De gedeeltelijke zonsverduistering van vandaag speelt zich af op flinke afstand boven de zuidoostelijke horizon. Tijdens het maximum (rond 10.37 uur) staat de zon op een hoogte van ongeveer dertig graden. Ter indicatie: als je je arm strekt en de vingers van je hand spreidt, is de afstand tussen de topjes van duim en pink ongeveer twintig graden.

Vanuit een hoog gebouw zal de verduistering normaal gesproken goed te zien zijn. En ook op straatniveau zijn er in de stad altijd wel plekjes te vinden waar je de zon kunt zien.

Kijk overigens niet zonder bescherming naar de zon. De afgelopen weken zijn in Nederland zo’n 300.000 eclipsbrilletjes verspreid. Als je er zelf geen hebt weten te bemachtigen, leen dan die van iemand anders.

5 Heeft zo’n verduistering nog praktische gevolgen?

Van een gedeeltelijke zonsverduistering als die van vandaag merk je eigenlijk maar weinig. Voor onze ogen straalt ook het resterende stukje zon nog heel fel. Wie zonnepanelen op zijn dak heeft staan, zal er wel iets van merken: bij onbewolkte hemel kan de opbrengst ervan rond het hoogtepunt van de verduistering ongeveer de helft lager zijn dan normaal.

Alleen tijdens een totale zonsverduistering wordt het echt donker. De praktische gevolgen daarvan zijn in feite dezelfde als die bij het invallen van de duisternis: lichten moeten aan (of doen dat automatisch al), dieren beginnen aan hun avondroutine en de temperatuur daalt. Dat duurt echter maar een paar minuten.

    • Eddy Echternach