Slechtziend: voelen aan kunst

Speciaal voor blinden en slechtzienden organiseren het Van Gogh en het Van Abbemuseum kunst-aanraak- rondleidingen.

Kunstrondleiding voor blinden in het Van Abbemuseum in Eindhoven. Foto Perry van Duijnhoven

‘Eindelijk een directe lijn naar een schilderij’, zegt Leroy de Böck (19) terwijl hij met zijn vingers een 3D-reproductie van Landschap bij avondschemering (1890) onderzoekt. De Böck werd volledig blind na een zuurstofbehandeling bij zijn geboorte. Hij gaat vaker naar musea, maar is dan altijd afhankelijk van de beschrijvingen van zijn tweelingbroer of een audiotour. „Mooi dat ik nu zelf de kunst kan beleven zoals de kunstenaar het bedoeld heeft.”

De Böck neemt deel aan de workshop ‘Van Gogh op gevoel’, waarmee het Van Gogh Museum enkele topstukken toegankelijk maakt voor blinden en slechtzienden. Ook het Van Abbemuseum in Eindhoven organiseert ‘Special Guests’-rondleidingen voor slechtzienden. Bezoekers mogen daar ook een aantal originele kunstwerken aanraken.

In de workshop van het Van Gogh Museum draait het vooral om relievo’s, reproducties van schilderijen die een hogeresolutieprint combineren met een 3D-scan. Oorspronkelijk waren ze bedoeld voor verkoop, maar door Van Goghs pasteuze verftoets bleken ze ook bijzonder geschikt voor slechtzienden. Workshopbegeleider Amber van Schagen neemt de handen van de deelnemers een voor een mee op een gedetailleerde voelsessie. Bij Landschap bij avondschemering wijst ze zelfs op de kloddertjes verf van een ander schilderij dat Van Gogh er nat bovenop legde. Bij De slaapkamer (1888) legt ze herhaaldelijk uit dat het „perspectief niet helemaal klopt”.

Om grip te krijgen op de composities van de schilderijen, ontwikkelde het museum kartonnen voelplaten. „De afbeelding is daarop sterk vereenvoudigd zodat je niet afgeleid wordt door Van Goghs wirwar aan verfstreken”, legt hoofd educatie Ann Blokland uit. „Ze zijn gemaakt volgens de techniek van swell-papier. Alles wat donker is, komt omhoog.”

Daarnaast zocht het museum bij elk werk naar een aanvullende ervaring. Voor de beleving van de zonnebloemen is er een identieke glad geglazuurde Provençaalse pot, bij Landschap bij avondschemering een bak vers gras.

Ook het Van Abbemuseum probeert tijdens Special Guests-rondleidingen zoveel mogelijk zintuigen te prikkelen. Bij Wassily Kandinsky’s Zicht op Murnau met kerk (1910) klinkt bijvoorbeeld muziek van Schönberg en hangt een doosje van geurhistorica Caro Verbeek met het aroma van bloemenvelden. Het museum ontwikkelde ook voelplaten als ondersteuning, maar geen relievo’s. „We laten liever het echte materiaal ervaren. We hebben bijvoorbeeld een detail van De veroordeelden van Karel Appel nageschilderd in dezelfde olieverf”, zegt Hartjes. Bezoekers mogen ook enkele originele werken aanraken, zoals de bronzen Listening figure (1991) van Juan Muñoz. Er moeten dan wel handschoenen aan. „Onvermijdelijk”, volgens Hartjes. „Het zuur van onze vingers zou in het materiaal trekken. We hebben wel gezocht naar handschoentjes van het dunst mogelijke materiaal.” Het museum organiseert zowel rondleidingen langs de hoogtepunten uit de collectie, als langs tijdelijke tentoonstellingen. Daarvoor is overleg met de betreffende kunstenaar: welk werk mag aangeraakt? In de huidige overzichtstentoonstelling van de Koerdische kunstenaar Ahmet Ögüt is dat de meerderheid. „Bij kunstenaars van nu gaat het vaak meer om het concept, dan om het ambacht”, verklaart Hartjes. Tijdens de rondleiding door de tentoonstelling van Ögüt wordt er ook vooral gefilosofeerd over de ideeën achter de werken. „Zou hij met deze opstelling nu naar een utopie of een apocalyps willen toewerken, naar een hemel of een hel?”, gooit John van Oers (63), die met zijn eveneens blinde vrouw meedoet, in de groep. Hij werd op latere leeftijd blind en waardeert nu vooral de gezamenlijke gesprekken over kunst.