Iedereen tevreden in het veilige hoekje van het eigen gelijk

De verkiezingen leverden een machtspolitieke overwinning op voor VVD en GroenLinks. En een dwarsdoorsnede van het moderne Nederland: elke doelgroep bediend met eigen partij.

PvdA-leider Diederik Samsom, samen met Wouter Bos (links) en D66-leider Alexander Pechtold, afgelopen nacht na een tv-debat bij de NOS. Foto David van Dam

Een eilandenrijk van politieke mini-identiteiten. Geen grote partijen meer – en steeds meer kleintjes. En een machtspolitieke overwinning voor, vooral, de VVD en, in potentie, GroenLinks.

Nederland is de afgelopen decennia in adembenemend tempo geïndividualiseerd, en de Statenverkiezingen van 2015 brengen de gevolgen helder in beeld.

Ouderenbelangen, dierenactivisme en nationalisme hebben zich omgetoverd tot schijnbaar structurele politieke stromingen. Gevoegd bij de restanten van de traditionele partijen biedt dit een inzichtelijke dwarsdoorsnede van het moderne Nederland: iedereen tevreden in het veilige hoekje van het eigen gelijk. Elke doelgroep bediend met een partij(tje).

Gelijktijdig loopt de oude consensusmaatschappij op haar laatste benen, en leidt ditzelfde individualisme tot een overgang naar een conflictmaatschappij naar Angelsaksisch model. De politieke stromingen worden steeds kleiner, maar per stroming groeit het vertrouwen in de eigen maatschappijanalyse.

Gevolg is dat de machtsvorming steeds gecompliceerder wordt – op het krankzinnige af.

Het toverballenverbond waarmee premier Rutte najaar 2013 zijn coalitie redde - steun van D66, CU en SGP aan de begroting – is gisteren weggestemd. Dat wil zeggen: de vijf partijen hebben straks geen meerderheid in de Eerste Kamer meer.

Maar wie denkt dat hiervoor een eenvoudige verklaring bestaat, heeft slecht opgelet. De coalitiepartijen VVD en PvdA verloren – dat is onmiskenbaar. Maar de drie constructieve oppositiepartijen, en zeker D66, haalden stuk voor stuk uitstekende resultaten. Conclusie: de coalitie is afgestraft, het beleid van de coalitie juist niet.

De uitslagen van VVD en PvdA laten zich trouwens ook niet over één kam scheren. Door een combinatie van zelfverwonding en pech beleefde de VVD een catastrofale campagne. Drie partijprominenten opgestapt (Opstelten, Teeven, Verheijen), een baaierd van affaires en affairettes. Tegen die achtergrond was het absolute resultaat voor de partij, een verlies van 3,7 procent, lang niet slecht.

En het relatieve resultaat was nog beter: ondanks dit verlies bleef de VVD de grootste partij in de Eerste Kamer. De partij verzekerde zich daarmee óók van een centrale rol in de volgende kabinetsformatie. Al is er een keerzijde: de VVD is erg afhankelijk van de electorale aantrekkingskracht van Rutte.

Probleem voor Rutte is wel dat de zwakke uitslag voor de PvdA de gelijkwaardige verhouding met zijn partij binnen de coalitie onder druk zet. Een logisch gevolg van de uitslag zou zijn dat de PvdA meer invloed opeist, hoewel de partij daar getalsmatig minder recht op heeft. Gisteren bleek ook dat PvdA-kiezers een veel groter probleem met dit kabinet hebben dan VVD-stemmers. De coalitie heeft vanaf nu dus een PvdA-probleem – en de PvdA een coalitieprobleem.

Voor Rutte én Samsom komt hier bij dat de coalitie een extra partij uit de oppositie moet losweken om dit jaar in in de Eerste Kamer overeind te blijven.

Naar alle waarschijnlijkheid zal dit probleem zich pas voordoen als eind dit jaar het belastingplan 2016 in de senaat aan de orde komt. In dit belastingplan wordt het geheel aan belasting- en premietarieven voor het nieuwe jaar geregeld. Het bevat alle politiek gevoelige punten die de kansen voor de coalitie bepalen: (gedeeltelijke) hervorming van het belastingstelsel, lastendruk en inkomensverhoudingen.

En naast de drie winnaars van de constructieve oppositie – die na gisteren niet bescheidener zullen worden – moet de coalitie nu dus een vierde partij vinden om het kabinet overeind te houden. Een vernieuwd toverballenverbond is onvermijdelijk – maar met wie?

Interessant genoeg lieten de onderhandelingen van najaar 2013, toen de 'constructieve oppositie' ontstond, al zien wat de beste kans voor het kabinet nu is.

Destijds haakte Buma al af voordat het tot serieus onderhandelen kwam. Het CDA kiest onder hem voor compromisloze autonomie in de oppositie, en de uitslagen bij de laatste drie verkiezingen geven hem hierin gelijk. Hoewel de uiteindelijke winst gisteren lager uitpakte dan de eerste prognoses suggereerden, zal hij na deze resultaten geen aanvechting voelen zijn positie te veranderen.

Dit maakt zijn onderhandelingspositie natuurlijk ijzersterk – ‘zeg maar even welk belastingstelsel je wilt, Sybrand’ – maar de ervaringen van staatssecretaris Van Rijn inzake de langdurige zorg hebben laten zien dat het CDA dan altijd nog procedurele argumenten vindt om neen te blijven zeggen. Ergo: het CDA zal zeer moeilijk los te weken zijn.

Maar toen Buma najaar 2013 al van tafel was verdwenen, bleef destijds, buiten de C3, nog één andere oppositiepartij een paar dagen zitten: GroenLinks, vertegenwoordigd door de coulante Van Ojik. Hij hield afstand van de macro-economische keuzes van Rutte II, maar toonde zich wel bereid uitvoerig mee te praten over de zogenoemde ‘vergroening’ van het belastingstelsel. In een individueel gesprek met Dijsselbloem (Financiën, PvdA) wisten ze al ver te komen. Dat Van Ojik destijds toch afhaakte had alles te maken met VVD-fractievoorzitter Zijlstra, die Van Ojik apart nam en hem aanraadde zichzelf niet langer te geselen.

Maar na gisteren is diezelfde Van Ojik nu dus verreweg de kansrijkste optie voor de coalitie om overeind te blijven. Het laat meteen zien hoe onzeker alles geworden is.

En al dit machtspolitieke gepriegel illustreert ook dat het initiatief van Loek Hermans, de VVD-fractievoorzitter in de senaat, om een staatscommissie voor hervorming van het bestel te vormen, geen overbodige luxe is.

Alle recente verkiezingen vertonen dezelfde globale resultaten: steeds meer partijen, steeds meer winnaars, steeds minder regeerbaarheid. En een reële vraag is hoe lang politieke leiders deze trend nog in stabiel beleid om weten te zetten.