In vijf minuten bijgepraat: dit moet je weten over de verkiezingsuitslag

Premier Rutte (VVD) en CDA-fractievoorzitter Sybrand Buma tijdens het uitslagendebat van de NOS in Cafe Dudok in Den Haag. Foto ANP / Bart Maat

Het duurde woensdagavond lang voordat de precieze gevolgen van de Provinciale Statenverkiezingen voor de Eerste Kamer duidelijk werden. Heb je de verkiezingsavond- en nacht goeddeels gemist en wil je toch snel op de hoogte zijn? Dit is wat je moet weten over de verkiezingsuitslag.

1. Coalitie is meerderheid Eerste Kamer kwijt
VVD en PvdA besloten in 2012 na de Tweede Kamerverkiezingen een kabinet te vormen dat geen meerderheid had in de senaat. Maar de coalitie maakte in het vervolg steevast afspraken met de drie ‘constructieve oppositiepartijen’ D66, ChristenUnie en de SGP, waardoor de kabinetsplannen wel een meerderheid in de Eerste Kamer kregen. Maar ook die meerderheid is de coalitie kwijt: na het tellen van 85 procent van de stemmen stonden de vijf partijen samen niet op de benodigde 38 zetels (van de 75 in totaal). Dat betekent dat het kabinet de komende jaren steun zal moeten zoeken bij nog meer partijen.

Twitter avatar tomjanmeeus Tom-Jan Meeus Je krijgt gewoon Rutte die bij het CDA op de koffie gaat: ‘Sybrand, zeg het maar: wat voor belastingstelsel wil jij?’ #PS15

2. Er zijn geen grote partijen meer
Als de uitslag van de Statenverkiezingen iets laat zien, is het dat het Nederlandse politieke landschap nog verder versplinterd is geraakt. De partijen die het grootst waren in de huidige Eerste Kamer (bijvoorbeeld VVD en PvdA) verliezen zetels, terwijl kleinere oppositiepartijen als de SP en D66 flink winnen. Resultaat: echt grote partijen blijven er in de senaat niet meer over. De VVD is met dertien zetels de grootste, terwijl de zesde partij van de Eerste Kamer (nu de PvdA) nog acht zetels heeft. Gevolg: tot in 2020 zijn er in de senaat minstens vier partijen nodig om een meerderheid te vormen.

Twitter avatar tomjanmeeus Tom-Jan Meeus De zes grootste partijen halen tussen 10 en 15 procent vd stemmen: volledig versnipperd #PS15

Lees ook het achtergrondverhaal ‘Nu zijn er echt geen grote partijen meer’ in nrc.next (€).

3. Geplaagde VVD houdt schade beperkt
Regeringspartij VVD werd voor en tijdens de campagne geplaagd door schandalen. Zo moest Kamerlid Verheijen vertrekken vanwege onjuiste declaraties en stapten bewindslieden Opstelten en Teeven van Justitie op wegens ‘het bonnetje’ in de affaire rond drugscrimineel Cees H. Toch wist premier Rutte de schade voor de liberalen met een goede campagne beperkt te houden. De VVD verliest weliswaar een aantal zetels in de Eerste Kamer, maar blijft er de grootste partij. “Het is mooi om te zien dat veel Nederlanders willen dat dit kabinet de rit uitzit”, was de opmerkelijk optimistische conclusie van Rutte na de uitslagen.

Foto ANP / Koen van Weel

Foto ANP / Koen van Weel

4. PvdA-leider Samsom stapt niet op
In tegenstelling tot de VVD wist regeringspartij PvdA de schade niet te beperken. De sociaal-democraten leveren fors in in de senaat, ze gaan waarschijnlijk van veertien naar acht zetels. Het verlies voor de PvdA was verwacht, maar hakt er toch in. Een strijdbare PvdA-leider Samsom benadrukte na de exitpolls echter dat hij niet aan opstappen denkt en dat zijn partij zal doorregeren:

“Het gaat goed met Nederland, maar voor veel mensen is het niet goed genoeg. [...] We hebben verloren, maar we zijn niet verslagen.”

5. Gedogers beloond: D66 grote winnaar
Waar de regeringspartijen gestraft werden door de kiezer deden de ‘constructieve’ drie die het kabinet steunen het juist opmerkelijk goed. Op de verkiezingsbijeenkomst van D66 in Leiden kon opnieuw flink gejuicht worden: de sociaal-liberalen zijn met een verdubbeling van het aantal Senaatszetels (van vijf naar tien) de grote winnaar van de verkiezingen. Maar ook de ChristenUnie en de SGP kregen er zetels bij (gezamenlijk van drie naar vijf zetels). Aan tafel zitten met de regering heeft voor deze oppositiepartijen dus niet slecht uitgepakt.

Twitter avatar arieslob Arie Slob Feliciteer al onze lijsttrekkers. Prachtige verkiezingen geworden. #dankbaar
Twitter avatar DerkStokmans Derk Stokmans Christelijke politiek wint nogal wat zetels, zo lijkt het.

6. Resultaat Wilders valt tegen
Het was niet de avond van de PVV. Hoewel sommige opiniepeilingen de afgelopen weken voorspelden dat de partij van Wilders de grootste in de senaat zou worden, kwam daar niets van terecht. Sterker nog: de PVV verliest waarschijnlijk een senaatszetel (van tien naar negen) en is slechts de vijfde partij. Wilders vond dat de PVV een “stevige uitslag” had gescoord, maar beaamde dat “het altijd mooier is als je de grootste wordt”. Voor de PVV is het de vierde verkiezingsnederlaag op rij.

Twitter avatar tomjanmeeus Tom-Jan Meeus Als dit zo blijft is de PVV vanavond de enige partij die vier verkiezingen op rij heeft verloren #PS15

7. PVV grootste in Rotterdam, D66 in Amsterdam
Hoewel het landelijk tegenviel, werd de PVV wel de grootste partij in Rotterdam (16,7 procent). Vier jaar geleden was dat de PvdA nog, die in de havenstad nu nog slechts de vijfde partij is. In Amsterdam werd D66 de grootste met 20,3 procent van de stemmen. De PvdA halveerde bijna en bleef steken op 15,1 procent. In Utrecht werd D66 ook de grootste, met meer dan een kwart van de stemmen. In Den Haag werden D66 en de VVD gezamenlijk de grootste met 18,1 procent van de stemmen.

Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders PVV op 1 in ons dierbare Rotterdam is geweldig nieuws!

8. Nu begint het rekenen pas echt
Nu de stemmen zijn geteld, gaat het rekenen pas beginnen. Want de nieuwe Provinciale Statenleden weten misschien dat zij een zetel hebben bemachtigd, maar ze weten lang niet alle 570 op wie ze straks gaan stemmen voor de verkiezing van de Eerste Kamer. De nog onbestemde (rest)zetels zijn niet alleen cruciaal voor de partijen die hopen op, of vrezen voor, het voortbestaan van het huidige kabinet. Ook het volgende kabinet krijgt sowieso te maken met de Eerste Kamer zoals die op 26 mei wordt samengesteld.

Lees ook het achtergrondverhaal ‘Wie stemt straks wie de Eerste Kamer in of uit?’ uit nrc.next (€)