Hij stelde zijn leven in dienst van zijn nichtje Anne Frank

Bernhard Elias (1925-2015)

De neef van Anne Frank

Wereldberoemd was hij. Hij hield de nagedachtenis aan Anne Frank levend.

Buddy Elias in 2007, voor het Anne Frank Huis bij de overdracht van het familiearchief van het Anne Frank Fonds. Foto Koen Suyk / ANP

In Japan wilden gillende meisjes met hem op de foto. Een Amerikaanse schreef hem dat ze liever hem dan Justin Bieber zou ontmoeten. Buddy Elias (89), die maandag in zijn huis in het Zwitserse Bazel overleed, was toneelspeler en filmacteur – hij speelde vorig jaar nog een rabbijn in de film The Monuments Men van George Clooney. Maar dat was niet wat zoveel opwinding veroorzaakte. Hij was wereldberoemd als de neef van Anne Frank. Hij was haar laatst levende familielid en voorzitter van het Anne Frank Fonds dat de rechten van haar dagboeken beheert.

Elias vertelde steeds weer over die wonderlijke opwinding in de vele interviews die hij vorig jaar gaf ter gelegenheid van de nieuwe toneelbewerking Anne. De goed geconserveerde, zachtmoedige Elias verscheen in smoking bij de wereldpremière, op 8 mei in Amsterdam.

Bernhard ‘Buddy’ Elias werd in 1925 in Frankfurt geboren. Daar woonde toen ook nog het gezin van Otto en Edith Frank. Otto’s zuster Leni was Buddy’s moeder. De vier jaar jongere Anne noemde haar neef Bernd. In 1931 verhuisde de familie Elias naar Zwitserland, zodat hij persoonlijk geen gevaar van de nazi’s te duchten heeft gehad. In een rede die hij november vorig jaar in Frankfurt hield, zei hij: „Wij emigreerden naar Bazel – naar het geluk. Otto’s familie trok naar Amsterdam – het verderf tegemoet. Ich bin ein Lebender, kein Überlebender.”

Toch is ook zijn leven door de jodenvervolging getekend. Elias stelde zijn latere leven in dienst van de nagedachtenis van zijn nichtjes Margot en Anne en hun moeder. „Er gaat bijna geen dag voorbij of ik denk aan hen.”

De laatste keer dat hij Anne in levenden lijve zag, vertelde hij aan het Duitse tijdschrift Der Spiegel, was in de zomer van 1938. Het gezin Frank was voor de vakantie naar Zwitserland gekomen. „We speelden poppenkast in de kinderkamer.”

Voor zijn zeventiende verjaardag, 2 juni 1942, kreeg hij nog een brief uit Amsterdam van zijn nichtje. Ruim een maand later kwam een briefkaart van Otto Frank, met de mededeling: „Jullie moeten weten dat we niet meer kunnen schrijven.” Dat was op 5 juli 1942, een dag voordat de Franks onderdoken in het Achterhuis.

Elias heeft na de dood van zijn oom, in 1980, het liefdadigheidsfonds overgenomen dat Otto Frank had opgericht. Hij nam het initiatief voor een Familie Frank Zentrum, waar vanaf 2017 de eeuwenlange geschiedenis van de Franks in Frankfurt te zien en te onderzoeken zal zijn. „Zijn hele leven”, schrijft het Fonds op zijn website, „was Buddy Elias onwankelbaar toegewijd aan de nagedachtenis van de slachtoffers van het nationaal-socialisme en aan de strijd tegen discriminatie en antisemitisme”.