Column

Dictatuur is geen optie

Het gaat niet goed met de democratie. Ja, vandaag in Nederland wel natuurlijk – iedere stemgerechtigde burger mag vandaag naar de stembus voor de Provinciale Staten. Helaas zullen daarbij, ongeacht de stemverhouding, vermoedelijk de thuisblijvers weer als grootste partij uit de bus komen.

Maar écht slecht gaat het met de democratie om ons land heen. Rusland verzinkt in een autoritaire dictatuur. Turkije is op dezelfde weg. In Hongarije – nota bene lid van de Europese Unie – worden democratische verworvenheden weer afgeschaft. En dan zijn er natuurlijk IS en soortgelijke krachten op de drempel van Europa, met aanhang tot binnen onze landsgrenzen.

Maar voelen Nederlanders dat alles eigenlijk wel als een acute dreiging? Sommigen wel, getuige de heruitgave van De democratische Staat en de niet-democratische partijen. Dat is de rede waarmee George van den Bergh (1890-1966) in 1936 in Amsterdam het ambt van hoogleraar staats- en administratief recht aanvaardde aan wat destijds nog de Gemeentelijke Universiteit heette.

De vraag die de sociaal-democraat Van den Bergh behandelt, is wat een democratische staat als de onze moet doen met anti-democratische partijen in ons midden. Als die partijen gewelddadige omverwerping van de democratie bepleiten, is het eenvoudig: verenigingen met een onwettig doel kun je verbieden. Maar wat als die partijen zich van electorale middelen bedienen, dus de parlementaire democratie willen gebruiken om de democratie om zeep te helpen, zoals de NSDAP in 1933 in Duitsland deed en Poetin in zekere zin nu in Rusland doet door formeel democratische instituties en procedures in applausmachines te veranderen?

Van den Bergh, een onberispelijk democraat met goede argumenten, meent dat ook in dat laatste geval anti-democratische partijen middels een verbod actief bestreden moeten worden, omdat zij zich richten tegen de democratische grondwaarden. Dictatuur is geen optie.

Dat standpunt was in de jaren 30 al sterk omstreden: wilde Van den Bergh niet gewoon de hem onwelgevallige NSB en CPN laten verbieden? Dat was, en is, in Nederland niet de manier waarop wordt omgegaan met politieke groeperingen die met democratie niets ophebben. Te onzent wordt meestal ingezet op inkapseling van zulke clubs, in de hoop dat zij op den duur het democratische spel zullen meespelen. Wat vaak ook lukt.

Wat de boekenuitgeverij van het weekblad Elsevier tot de heruitgave van deze een beetje vergeten oratie heeft bewogen, wordt duidelijk uit een begeleidend essay van de Leidse filosoof Paul Cliteur. Die bepleit de politieke islam, met zijn met democratie onverenigbare theocratische ideeën, langs de weg van „weerbare democratie” in de stijl van Van den Bergh te bestrijden, en niet langs de weg van de „meebuigende democratie” die nog altijd de Nederlandse praktijk is.

Teken der tijden: een debat uit de jaren dertig is heropend. Maar „weerbaar” zou natuurlijk al kunnen zijn als vandaag meer Nederlanders dan voorspeld ter stembus gaan. Als u dit leest: het kan nog tot 21.00 uur vandaag.