Zeven vragen en antwoorden over de verkiezingen in Israël

Een hardloper draagt een masker van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu. Foto Reuters/ Baz Ratner

Vandaag zijn er vervroegde verkiezingen in Israël. Waarom eigenlijk? Wat staat er op het spel? En: gaat Netanyahu weer premier worden? Zeven vragen en antwoorden.

Door Derk Walters

Waarom vinden er nu verkiezingen plaats?

De Israëliërs kiezen vandaag een nieuw parlement, de Knesset. Dit is slechts twee jaar na de vorige verkiezingen. Het kabinet, geleid door premier Netanyahu van de centrum-rechtse Likud-partij, kwam in december ten val. Daaraan lagen diverse meningsverschillen ten grondslag. Het grootste twistpunt was de Wet op de Joodse natiestaat, die Israël moest definiëren als de natiestaat van het Joodse volk. Diverse ministers, onder wie Yair Lapid (Financiën, Yesh Atid) en Tzipi Livni (Justitie, Hatnuah) konden hier niet mee leven. Zij zagen de wet als discriminerend voor de niet-Joodse bevolking van Israël. Zo bestaat de bevolking van het land voor eenvijfde uit Arabieren.

Netanyahu ontsloeg de twee ministers begin december en deelde mee dat hij zijn regering wilde ontbinden. Ongetwijfeld speelde voor hem de hoop mee dat hij na nieuwe verkiezingen in staat zal zijn om een rechtsere regering te vormen dan in 2013. Toen werd hij naar eigen zeggen ‘opgezadeld’ met een coalitie die varieerde van centrumpartijen Hatnuah en Yesh Atid en de rechtse partij Yisrael Beitenu tot de extreem-rechtse partij Het Joodse Huis.

Hoe werkt het kiessysteem in Israël?

Het Israëlische kiessysteem vertoont veel overeenkomsten met het Nederlandse. Er is een representatieve democratie, waardoor er veel verschillende partijen in de Knesset komen en nooit één partij de absolute meerderheid heeft. Wel is de kiesdrempel voor deze verkiezingen verhoogd, van 2 naar 3,25 procent. Dit betekent dat een partij minimaal vier van de honderdtwintig Knessetzetels moet halen om in het parlement te komen.

Welke partij wordt het grootst?

De strijd om de grootste partij gaat tussen Likud van premier Netanyahu en het Zionistische Kamp, een lijstverbinding tussen de Arbeiderspartij van Isaac Herzog en Hatnuah van Tzipi Livni. Dit lijkt erg op hoe het bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen in Nederland ging: een tweestrijd tussen een grote centrum-linkse en een grote centrum-rechtse partij die stemmen zal wegtrekken van kleinere partijen. In de laatste peilingen heeft het Zionistische Kamp inmiddels wel een duidelijke voorsprong genomen.

Op basis van de peilingen – die niet overmatig betrouwbaar zijn in Israël, vanwege een groot aantal zwevende kiezers – zal het zeer lastig worden voor het Zionistische Kamp om een regering te vormen. Herzog zal, om te kunnen regeren, diverse linkse en centrumpartijen moeten overtuigen om deel te nemen aan een coalitie. Maar de Verenigde Arabische Lijst heeft bijvoorbeeld al gezegd geen plaats te nemen in een kabinet zolang Israël zich niet terugtrekt uit de Palestijnse gebieden. Ook zal Herzog de ultra-orthodoxe partijen moeten overtuigen – en die sluiten op hun beurt weer de liberale Lapid uit.

Voor Netanyahu is het makkelijker: die kan waarschijnlijk een ‘logische’ rechtse coalitie vormen met Het Joodse Huis, Yisrael Beitenu en de ultra-orthodoxen. Daarvoor is het niet eens noodzakelijk dat zijn Likud-partij de grootste wordt. Een derde optie zou een ‘nationale’ coalitie van Likud met het Zionistische Kamp kunnen zijn, aangevuld met enkele centrumpartijen of de ultra-orthodoxen.

Isaac Herzog, leider van het Zionistische Kamp.

Isaac Herzog, leider van het Zionistische Kamp. Foto EPA/ Anna Loshkin

Heeft ‘centrum-links’ of ‘centrum-rechts’ in Israël dezelfde betekenis als in Nederland?

Nee. Het Zionistische Kamp is rechtser dan de PvdA en Likud rechtser dan de VVD. Dit uit zich bijvoorbeeld in standpunten over de illegale Israëlische bezetting van Palestijns gebied. De VVD is voorstander van een tweestatenoplossing, Likud ziet weinig in onderhandelingen met de Palestijnen. En zelfs het Zionistische Kamp, officieel voorstander van ‘twee staten voor twee volkeren’, is niet zo eenduidig over Israëlische terugtrekking. Zo zat Amos Yadlin, kandidaat-minister van Defensie voor het Zionistische Kamp, in het bestuur van een organisatie die promoot dat Joodse kolonisten huizen in het Palestijnse Oost-Jeruzalem binnentrekken.

Wat zijn de belangrijkste thema’s van deze verkiezingen?

Na de bloedige Gaza-oorlog van vorige zomer zou je verwachten dat de Israëliërs wel bezig zouden zijn met een oplossing voor het Israëlisch-Palestijnse conflict. Maar uit een poll van de commerciële televisiezender Channel 10 blijkt dat de kosten van het levensonderhoud voor iets meer dan de helft van de mensen in Israël bepaalt op welke partij ze zullen stemmen. Veiligheidsissues zijn voor een kwart van de bevolking het belangrijkst. Slechts een op de tien Israëliërs zien de opvattingen van kandidaten over het vredesproces als doorslaggevend voor hun keuze.

In Israël woedde er de afgelopen jaren een fel debat over de prijzen van vooral levensmiddelen en huizen. Een gemiddelde supermarkt in Tel Aviv is duurder dan de Albert Heijn, hoewel de lonen in Israël lager liggen dan in Nederland. En voor jongeren is het bijna onmogelijk geworden om hun eigen huis te kopen. Deze dagelijkse beslommeringen zijn belangrijker voor de kiezers dan een oplossing voor het Israëlisch-Palestijnse conflict.

Zijn de kandidaten dan niet bezig met het conflict?

De kandidaten weten natuurlijk ook wat de kiezer belangrijk vindt. Officieel heeft iedereen wel opvattingen over het beëindigen van het conflict. Zo willen Herzog en Livni de onderhandelingen met de Palestijnen, die vorig jaar stukliepen, heropenen. Netanyahu baarde eind februari opzien door afstand te nemen van een tweestatenoplossing, die hij eerder nog propageerde. De ultra-rechtse Naftali Bennett van Het Joodse Huis wil “geen centimeter land afstaan aan de Arabieren” en een deel van de Westelijke Jordaanoever annexeren. Naar verwachting zullen deze verkiezingen een oplossing niet dichterbij brengen.

En zijn er ook schandaaltjes?

Volop. Zo verscheen er tijdens de verkiezingscampagne een rapport over de uitgaven van de familie Netanyahu. De premier en zijn vrouw spendeerden in 2012 bijna 37.000 euro aan eten buiten de deur, hoewel er een privékok voor hen klaarstond. De maandelijkse schoonmaakkosten voor hun weekendvilla bedroegen 1.900 euro. En first lady Sara stak duizenden shekels in eigen zak bij de teruggave van op staatskosten gekochte flessen drank.
De Netanyahu’s reageerden met een video waarin ze de abominabele staat van hun keuken toonden. Maar ook dat werd weer een schandaal: de getoonde keuken zou niet hun echte keuken zijn.

https://youtu.be/19sbfUKkjuk

De vijf belangrijkste kandidaten

Benjamin ‘Bibi’ Netanyahu (65) van Likud (‘Eenheid’). Was al eens premier tussen 1996 en 1999, en leidt nu de regering sinds 2009. Verreweg de meest ervaren kandidaat bij deze verkiezingen. Hij leidt een conservatieve partij die 27 van de laatste 38 jaar aan de macht was. De perfect Amerikaans-Engels sprekende Netanyahu – hij woonde een deel van zijn leven in de Verenigde Staten – is een effectieve retoricus. Niettemin schaadde hij de afgelopen tijd de banden met VS, onder meer door begin maart voor het Amerikaanse Congres te spreken zonder eerst president Obama te consulteren. Onder Netanyahu’s leiding werden de illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever uitgebreid, werden er twee Gaza-oorlogen uitgevochten en mislukten de vredesonderhandelingen met de Palestijnen.

Isaac ‘Bougie’ Herzog (54) van het Zionistische Kamp. Telg uit een van de invloedrijkste politieke geslachten in Israël; zijn vader was president van de natie. Zoon Isaac is leider van de Arbeiderspartij, decennialang de machtigste partij van het land, maar al jaren in verval. Hij wist deze achteruitgang in elk geval in de peilingen een halt toe te roepen door een lijstverbinding aan te gaan met de partij Hatnuah van Tzipi Livni. Samen heten ze het ‘Zionistische Kamp’. Anders dan Netanyahu is Herzog, die als niet al te charismatisch wordt gezien, voorstander van een tweestatenoplossing met de Palestijnen. Zelfs als zijn partij de grootste zou worden, zal het lastig worden voor hem om een regering te vormen.

Ayman Odeh (41) van de Verenigde Lijst. Tot ieders verrassing staat de Verenigde (Arabische) lijst op een derde plaats in de peilingen. Na een verhoging van de kiesdrempel, volgens critici een poging om de Arabische partijtjes uit de Knesset te weren, zochten vier Arabische partijen en één Arabisch-Joodse partij toenadering. Opiniepeilingen wijzen uit dat de som van deze partijen weleens meer zou kunnen zijn dan de delen. Lijsttrekker is Ayman Odeh van Hadash, de communistische, Arabisch-Joodse partij. Hij is een advocaat uit Haifa die te boek staat als atheïst. Ook nationalistische en moslimpartijen maken deel uit van de Verenigde Lijst. De kans is klein dat de partij, voorstander van het einde van de Israëlische bezetting van de Palestijnse gebieden, deel zal uitmaken van een coalitie.

Yair Lapid (51) van Yesh Atid (‘Er is een toekomst’). Voormalig televisiepresentator die in 2013 vanuit het niets bijna eenzesde van de Knesset-zetels haalde met zijn nieuwe centrumpartij, onder meer met beloften om de kosten van het levensonderhoud te verlagen. Hij werd minister van Financiën onder Netanyahu, maar kende een teleurstellende periode. In de peilingen leek zijn partij te worden gehalveerd, maar de laatste weken kruipt hij toch weer omhoog. Lapid, ooit verkozen tot ‘meest sexy Israëliër’, is een uitstekende campagnevoerder. Een van zijn speerpunten is om ultra-orthodoxe joden te dwingen om meer te participeren in de maatschappij; zo zijn zij tot op heden vrijgesteld van dienstplicht en krijgen ze een staatstoelage om fulltime de Torah te bestuderen. Als gevolg van dit standpunt sluiten Lapid en de ultra-orthodoxen elkaar uit voor regeringsdeelname.

Naftali Bennett (42) van Habayit Hayehudi (‘Het Joodse Huis’). Werd op zijn 33ste multimiljonair met de verkoop van zijn ICT-bedrijf. Politiek werkte hij aanvankelijk als stafchef van Netanyahu, totdat hij in 2012 de kwijnende Nationaal-Religieuze Partij nieuw leven inblies. Onder de bezielende leiding van de charismatische Bennett haalde de religieus-zionistische partij twee jaar geleden eentiende van de 120 Knessetzetels, waarmee hij de grootste bedreiging voor Netanyahu op de rechterflank is geworden. Bennett staat bekend als iemand met uiterst rechtse opvattingen: zo is hij pertinent tegenstander van een eigen staat voor de Palestijnen. Deze campagne baarde hij opzien met een filmpje waarin hij stelde dat Israël moet ophouden zijn excuses aan te bieden voor de bezetting.

Lees ook in NRC Handelsblad: Israël is uitgekeken op Netanyahu (€).