Vernederd Rusland levensgevaarlijk

Rusland verloor na de Koude Oorlog 25 procent van de Sovjet-Unie, de economie kromp met 40 procent, mensen raakten al hun eigenwaarde kwijt. Er zijn parallellen te trekken met Duitsland na de Eerste Wereldoorlog, meent Yulia V. Zhuchkova.

Afgelopen jaar wordt Rusland in de westerse pers vaak voorgesteld als het grootste kwaad en wordt de president zelfs met Hitler vergeleken. Maar naar mijn mening moeten we geen persoonlijkheden, maar landen vergelijken, omdat Rusland op het ogenblik lijkt te proberen op dezelfde wijze de resultaten van de Koude Oorlog te betwisten als Duitsland dat in de jaren twintig met de uitkomsten van de Eerste Wereldoorlog deed.

In 1918 werd Duitsland in de Eerste Wereldoorlog verslagen. Volgens het Verdrag van Versailles nam het land de volledige verantwoordelijkheid voor het ontstaan van de oorlog op zich en werd het beroofd van 13 procent van zijn grondgebied en een tiende van zijn bevolking, en van al zijn overzeese bezit; het werd gedwongen te ontwapenen en herstelbetalingen te verrichten aan de mogendheden van de Entente.

In combinatie met het Verdrag van Locarno, dat wel de onschendbaarheid van Europese grenzen in het Westen, maar niet die in het Oosten waarborgde, leidden dergelijke concessies tot Berlijnse aanspraken op gebieden met een Duitse bevolking. De vernederde en berooide Duitsers – die van oudsher geloofden in hun ‘bijzondere’ historische rol – steunden dit beleid en zo ontwikkelde de leer van de Duitse ‘uniciteit’ zich tot de akeligste vorm van nationalisme. Het land ging zijn militaire slagkracht versterken en al gauw leidde de passiviteit van de grootmachten tot de inlijving van grondgebied dat ‘onrechtmatig’ door andere landen in beslag was genomen. Zo brak de Tweede Wereldoorlog uit.

Nadat de geallieerde mogendheden de bloedigste oorlog uit de geschiedenis hadden gewonnen, herhaalden ze niet de fouten van hun voorgangers. Ze stelden niet expliciet vast wie de schuld van de oorlog droeg, ze organiseerden de processen van Neurenberg, bevorderden de denazificering, en – het belangrijkste – namen West-Duitsland op in de EEG en de NAVO, waardoor een ‘onafhankelijk’ bestaan van het land onmogelijk werd. Niet zonder moeilijkheden, maar uiteindelijk werd ‘het Duitse vraagstuk’ opgelost. Het huidige Duitsland is een democratisch en pacifistisch land, dat als groeimotor van de EU en een van de belangrijkste pijlers van de NAVO fungeert.

In de Koude Oorlog tegen het Westen bezweek de Sovjet-Unie in 1991 onder de druk van de militaire uitgaven en door een klassieke imperialistische overbelasting. Deze nederlaag werd in Rusland opgevat als iets wat leek op het Verdrag van Versailles. Rusland verloor 25 procent van het grondgebied van de Sovjet-Unie, de economie kromp met 40 procent, mensen raakten al hun eigenwaarde kwijt. Bovendien verloor Rusland in de jaren negentig meer dan 15 procent van de Russen. Vervreemd van hun moederland en tot verhuizing gedwongen droegen zij bij tot de opkomst van nationalistische gevoelens. De situatie van de jaren twintig herhaalde zich – een berooid en geteisterd Rusland was toen niet in het belang van het Westen.

Na het economische herstel heeft een nieuwe politieke leider van de Russische Federatie een breed gedragen concept ontwikkeld om de grootheid van het land in ere te herstellen. Dit bracht de opkomst van een nog andere doctrine – ‘de Russische wereld’ – met zich mee. Volgens deze doctrine moet Rusland niet alleen zijn burgers, maar ook zijn volksgenoten en zelfs Russischtaligen beschermen. Net als in de jaren dertig leidden de status van verslagen partij en de passiviteit die de westerse landen lieten zien in 2014 tot de inlijving van de Krim. Vervolgens raakte Rusland verwikkeld in een bloedige oorlog met zijn naaste buurland Oekraïne (dat weigert om voor Moskou de rol te spelen die Oostenrijk in 1938 voor Berlijn vervulde).

Hoe gaat dit verder? Hoogst waarschijnlijk zal Rusland zich aan een nieuwe Koude Oorlog wagen – een economische en propagandaoorlog. De uitkomst van zo’n Tweede Koude Oorlog zal mogelijk lijken op die van de Eerste Koude Oorlog – een vernederende nederlaag voor het land dat vertrouwt op zijn niet-concurrerende economie.

Het Westen wist Duitsland te integreren in de nieuwe structuren van het naoorlogse Europa en wist zo een nieuwe oorlog te vermijden. Het is duidelijk dat de grootste fout van het Westen is om de Duitse lessen te veronachtzamen. Ik zou zeggen dat het Westen niet rustig kan toezien na de tweede ineenstorting van Rusland, omdat de uitgebreide oostgrens van de EU volledig gedestabiliseerd zou worden, alle uitdagingen afkomstig uit het Midden-Oosten zouden verdubbelen en een langdurige economische concurrentie met de VS in één klap zou ophouden.

Als Rusland zichzelf economisch te gronde richt, moet het Westen bereid zijn te handelen zoals het na 1945 heeft gehandeld. Dit betekent enerzijds een de-sovjetisering van Rusland, met een verbod op de Communistische Partij en een schoonmaak van het overheidsapparaat, en anderzijds een echte integratie van de Russische Federatie in de Europese structuren.

De historische ervaring van Duitsland in de 20e eeuw en Rusland in de 21e eeuw dient het Westen één simpele waarheid te leren: het zal nooit veilig en welvarend zijn als het de grootmacht in het Oosten niet streng en rechtstreeks onder controle houdt. Natuurlijk moet een dergelijke controle als wederzijds voordelig worden beschouwd, maar ze moet wel bestaan. Het wordt nu tijd om te gaan bedenken hoe deze eruit zou kunnen zien bij wijze van waarborg tegen het uitbreken van de Derde Koude Oorlog.