Kan de coalitie doorregeren? Dit staat er woensdag voor de grote partijen op het spel

Premier Rutte zaterdagmiddag tijdens het campagnevoeren in Amstelveen. Foto ANP / Bart Maat

Woensdag gaan we naar de stembus voor de Provinciale Statenverkiezingen. Officieel om het ‘parlement’ van de provincie te kiezen, maar omdat de Statenleden in mei de Eerste Kamer kiezen, heeft de verkiezing ook voor Den Haag grote gevolgen. Wat staat er woensdag voor de grote landelijke partijen op het spel? Een overzicht.

VVD: geplaagd door schandalen
Voor de VVD staat er veel op het spel, dat is vooral te merken aan de wijze waarop premier Mark Rutte zelf zich inzet in de verkiezingscampagne. “Dit zijn landelijke verkiezingen, die raken direct ook het kabinet”, zei hij begin dit jaar in een interview met NRC Handelsblad (€). Sindsdien wordt de partij geplaagd door schandalen, met als dieptepunt het vertrek van het Justitieduo Ivo Opstelten en Fred Teeven. De VVD is in de Eerste Kamer met 16 zetels de grootste partij, maar het is zeer de vraag of dat zo blijft. Rutte lijkt te hebben opgegeven dat de VVD alleen met coalitiepartner PvdA een meerderheid haalt, maar hoopt met de gedogers D66, ChristenUnie en SGP wel aan de benodigde 38 zetels te komen. Zijn pogingen in interviews en televisiedebatten steeds de hand uit te steken naar CDA, SP en GroenLinks, stuitten slechts op weerstand.

PvdA: halvering dreigt
De Partij van de Arbeid moet de neergang in de Eerste Kamer nog ervaren. In 2011 deed de partij het – toen in felle oppositie tegen Rutte I en vooral gedoogpartner PVV – meer dan behoorlijk: 14 zetels. De Tweede Kamerverkiezingen verliepen nog beter, maar sinds de partij regeert, is zij electoraal in een vrije val beland. Bij de lokale en Europese verkiezingen stemden vorig jaar nog maar zo’n de 10 procent van de kiezers PvdA en de weg omhoog lijkt nog niet gevonden. Partijleider Diederik Samsom heeft in ieder geval zijn campagnestrategie aangepast, hij gaat niet meer bij kiezers langs de deuren. De partij zou in de senaat wel eens kunnen halveren. Dat heeft niet alleen grote gevolgen voor het kabinet en de invloed in de provincies, maar zal ook de leiderschapsdiscussie rond Diederik Samsom weer kunnen aanwakkeren.

Foto ANP / Koen van Weel

PvdA-leider Samsom afgelopen zaterdag op campagne met Marleen Barth, lijstrekker voor de Eerste Kamer. Foto ANP / Koen van Weel

CDA: optimisme over uitslag
Het CDA is uiterst optimistisch over de komende verkiezingen, al worden die in een spagaat gevoerd. De partij voert landelijk oppositie tegen het kabinet, terwijl het in veel provincies juist graag door wil in een bestuur met één of beide partijen. Het huidige aantal van 11 zetels in de senaat is het laagste dat de partij, of haar gezamenlijke voorlopers, ooit gehad heeft. Peilingen voor de Tweede Kamer wijzen niet op een erg veel beter resultaat, maar een regionale verkiezing als deze kan voor het CDA gunstig uitpakken, zeker als de opkomst zich niet door alle landelijke aandacht laat opstuwen. Voor partijleider Sybrand van Haersma Buma staat er meer op het spel, zo liet hij bij het debat bij Pauw doorschemeren. Op de vraag of hij bij winst de volgende premier van Nederland zou worden, antwoordde hij: “Dat is heel goed mogelijk”.

PVV: kabinet naar huis sturen
Als Geert Wilders zelfs bij de VARA verschijnt, weet je dat het menens is in de campagne. De PVV hoopt op een hoge opkomst, want haar kiezers zijn sneller dan anderen geneigd thuis te blijven. Het is onwaarschijnlijk dat de PVV, zelfs wanneer ze in sommige provincies de grootste wordt, een coalitie weet te vormen. Weinig andere partijen zullen met ze willen besturen na de gestrande avonturen in Den Haag en Limburg. Wilders’ inzet is vooral om het kabinet naar huis te sturen door zoveel mogelijk zetels in de senaat te bemachtigen -- en daarmee Tweede Kamerverkiezingen forceren. Het is overigens onduidelijk wie daarop plaatsnemen, want de PVV heeft nog geen andere kandidaten voor de Eerste Kamer bekend gemaakt dan Marjolein Faber, die deze campagne in opspraak kwam omdat ze haar zoon had ingehuurd.

Foto ANP / Remko de Waal

PVV-leider Geert Wilders (links) en lijsttrekker Michael Heemels in de binnenstad van Roermond op campagne. Foto ANP / Remko de Waal

SP: profiteren van neergang PvdA
Profiteert de SP (voldoende) van de neergang van de PvdA? Dat is de vraag voor de partij van Emile Roemer. Hij is met Wilders de enige die hardop zegt dat een minderheid voor de coalitie en de ‘constructieve’ drie betekent dat het kabinet moet verdwijnen. Tegenover die harde oppositie in Den Haag staat dat de partij in de provincie juist hoopt tot meer coalities toe te treden. De afgelopen vier jaar bestuurde de SP met succes in Noord-Brabant en Zuid-Holland en dat smaakt naar meer.

D66: forse winst verwacht
Het is D66 vaak overkomen dat torenhoge peilingen op de verkiezingsdag niet werden verzilverd. Zo werd de partij in 2012 slachtoffer van de tweestrijd tussen Rutte en Samsom. Dat wil partijleider Alexander Pechtold nu voorkomen door zijn eigen tweestrijd aan te gaan, met Geert Wilders. Vanavond debatteren zij één-op-één bij EenVandaag. Dat de partij in de senaat fors zal groeien is zeker, want ze heeft nu maar vijf zetels. De vraag is welke eisen D66 aan VVD en PvdA gaat stellen om het kabinet te blijven steunen.

sitestat

En de rest…
De verkiezingen zijn ook spannend voor een aantal kleinere partijen. GroenLinks heeft met vijf zetels in de Eerste Kamer momenteel meer senatoren dan Tweede Kamerleden. Mentaal lijkt de partij de klap van de crisis rond Jolande Sap wel weer te boven, maar de peilingen beloven niet meer senatoren. Het gedonder met 50Plus-leider Henk Krol lijkt de achterban dan weer niet te deren, de zetel in de senaat lijkt in ieder geval behouden te worden. Wie wel mogen rekenen op een extra zetel zijn beide klein christelijke gedoogpartijen. De SGP kan van één naar twee zetels gaan en ook de ChristenUnie zou de huidige twee zetels kunnen verdubbelen. Onvoorspelbaar is of lokale partijen die in de provincie hun krachten gebundeld hebben ook eigen zetels in de Eerste Kamer zullen halen. Ook hun oppositie kan het het kabinet moeilijk maken.