In God geloven doe je maar in je vrije tijd

Het bestrijden van pseudowetenschap is de missie van wetenschapshistoricus Michael Shermer. Zeven redenen om volgens hem in niets te geloven – behalve in de wetenschap.

foto’s jimmy danger en byrd williams. bewerking nrc.next.

Draag een groep kleuters op zelfklevende balletjes tegen een schoolbord te gooien. Spelregel: ze moeten de plakgum achterwaarts over hun schouder werpen. Verlaat het klaslokaal. Wat gebeurt er? De meeste kinderen lopen naar het bord en plakken de balletjes ertegenaan. Kom je terug om te zeggen dat er een onzichtbare prinses in het lokaal zit die alles ziet, dan gooien de kinderen bij een volgende sessie wel volgens de regels.

Het is een van de experimenten die Michael Shermer aanhaalt in zijn lezingen. Moraal van dit verhaal: zo gemakkelijk is het om mensen te indoctrineren. En zo werkt religie.

Shermer is zelf een soort evangelist. Hij verkondigt ratio. De Amerikaanse wetenschapshistoricus is een paar dagen in Nederland om zo veel mogelijk toehoorders te overtuigen dat alleen wetenschap de mensheid welvarender en gelukkiger maakt. En oh ja, om zijn nieuwe boek The Moral Arc aan de man te brengen. Zeven redenen – volgens Shermer – om in niets te geloven, behalve in de wetenschap.

1 Wetenschap is het beste systeem om de wereld om ons heen te verklaren

„Wetenschap werkt en is pragmatisch. Als je een ruimteschip wilt bouwen naar Mars, pas je wetenschappelijke kennis toe. Astronomie, geen astrologie. De wetenschap functioneert beter dan elk ander systeem om problemen op te lossen en vragen te beantwoorden. Het is niet perfect – er worden fouten gemaakt – maar het werk van de wetenschapper wordt constant gecheckt door kritische collega’s. Wetenschap functioneert niet op basis van autoriteit, maar op basis van consensus. De theorieën die overeind blijven, zijn gewoon de beste die we voor dat moment hebben.”

2 Wetenschap helpt idiote ideeën de wereld uit

„Vijfhonderd jaar geleden werden in Europa vrouwen verbrand: heksen die misoogsten en plagen zouden veroorzaken. Als je ervan overtuigd bent dat ze dat kunnen, is het inderdaad een goed idee ze uit de weg te ruimen. Maar de aanname klopte niet. Dankzij de wetenschap weten we hoe misoogsten ontstaan en dat vrouwen niet kunnen vliegen. Ik heb het over de westerse wereld hè. Zelfs in Amerika heb je de gevaarlijke anti-vaccinatiebeweging. Het zijn ontwikkelde mensen in Beverly Hills die geloven dat je van inentingen autisme kunt krijgen. Actrice Jenny McCarthy is met de hetze begonnen, maar het idee waarop ze zich baseert is aangetoond onjuist. Je moet dus meer doen dan het bewijs leveren, je moet dit soort mensen uitleggen dat het hun wereldbeeld niet aantast als ze iets geloven. Je kunt Darwin accepteren zonder plotseling atheïst te worden. En om het klimaatprobleem te erkennen hoef je echt niet meteen je hele Amerikaanse levensstijl op te geven.”

3 Wetenschap is de aanjager van morele vooruitgang

„Het is een hardnekkig misverstand dat religie de hoofdaanjager was. Religies doen best goed werk op het gebied van de moraal – denk aan armenzorg – maar zijn te conservatief. We schrikken van de onthoofdingen en het levend verbranden van een piloot door IS, de christenen deden dat vroeger echter ook. Alleen werd het christendom vreedzamer doordat het de Verlichting doorstond. De ideeën die ten grondslag liggen aan morele vooruitgang kwamen van de filosofen. Het gelijkheidsbeginsel is te danken aan de rede. Kijk je nu naar het homohuwelijk in de Verenigde Staten, dan liepen de humanisten en de seculieren voorop. Steeds meer religieuze leiders volgen. ‘Ach, eigenlijk is het wel oké.’ Binnenkort zal de wet waarschijnlijk worden aangepast en de volgende stap is de sociale attitude. Zo ging het ook met huwelijken tussen blank en zwart. Was dat vijftig jaar geleden nog een enorm issue, nu hoor je er niemand meer over.”

Maar het rassenprobleem is niet opgelost.

„Nee. Het gaat er ook niet om dat het moordcijfer daalt tot nul en dat elke vorm van racisme verdwijnt, het gaat erom dat we als samenleving de goede kant op gaan.”

4 Wetenschap is goed voor ons welzijn

„Dankzij de wetenschap weten we welke omstandigheden leiden tot armoede of misdaad. Dus proberen we die te voorkomen. Democratie is gestoeld op een collectieve intelligentie, het systeem is flexibel en we kijken welk belastingstelsel of welke type gezondheidszorg het beste werkt. Zo zoeken we al eeuwen naar de beste manier van samenleven, naar gezondheid en geluk. Was je een man in de tijd van de jagers en verzamelaars, dan had je 25 procent kans dat je stierf door geweld voor je dertigste. In middeleeuws Europa werden 100 op de 100.000 mensen vermoord, nu is dat er nog één. Gevolg van beter nadenken en beter beleid. In de VS is de doodstraf op zijn retour. Ik was vóór toen ik begon aan het schrijven van mijn boek. Nu tegen. Omdat het idee ‘an eye for an eye’ achterhaald is. Omdat ik weet dat het de families van het slachtoffer nauwelijks helpt. Omdat ik weet dat gevangenen te vaak ten onrechte veroordeeld worden. Die argumenten hebben mij overtuigd.”

5 Wetenschap verzekert onze toekomst

„Op een dag moeten we andere planeten gaan koloniseren. Dan is de aarde uitgeput. We gaan terug naar de sterren, waar we vandaan komen. Zonder technologische ontwikkeling komen we niet ver.”

6 Religie is overbodig

„We hebben geen religieuze ideeën meer nodig om vragen over het ontstaan van de wereld te beantwoorden. De wetenschap heeft alleen nog geen oplossing voor de kwestie ‘is er leven na de dood’, maar biedt wel inzichten in hoe je nu goed en gezond kunt leven.

Waarom is religie de grootste bedreiging van de rede?

„Omdat religie individuele vrijheid en autonomie in de weg staat. Zo lang iemand privé in god gelooft, maar rede en wetenschap gebruikt om de wereld te interpreteren, heb ik er geen moeite mee, maar het wordt gevaarlijk als iemand stelt dat Darwin niet in de biologieles thuishoort. Kinderen hebben recht op gedegen onderwijs. Mijn grootste zorg ligt echter op het sociaal politieke vlak. Dat er groeperingen als IS bestaan die ons mee terug willen nemen naar het zevende-eeuwse kalifaat, een theocratie waarin vrouwen geen rechten hebben...”

7 Zelfs om te geloven in de liefde is empirisch bewijs nodig

„ ‘Love without evidence is stalking’, zingt muzikant Tim Minchin. Denk daar maar eens over na. Krijg je geen enkele bevestiging van je partner dat hij of zij ook van jou houdt, dan is de liefde moeilijk vol te houden.”